İstanbul'u aldıktan soma Fatih ilk iş olarak Ayasofya'ya gelerek buradatoplanmış olan Bizans halkına hitaben can, mal ve din özgürlüklerininkendi teminatında olduğu konusunda güvence verdi. Harap ve bakımsızdurumda olan Ayasofya'yı camiye çevirerek onarıma aldırdı. Fatih veondan soma gelen Osmanlı Padişahları da fetih sembolü olarak kabuledilen Ayasofya'ya büyük önem verdiler ve bu konuda hiçbirfedakarlıktan kaçınmadılar. Ayasofya'nın kutsal hikmet manasına gelenGrekçe adının dahi değiştirilmediğini düşünürsek Türkler�in ne kadarhoş görülü oldukları daha iyi anlaşılır.

Özellikle II. Selim döneminde Mimar Sinan'ın yapmış olduğu destekpayandaları ve onarımlar sayesinde yapının günümüze kadar ulaşmasımümkün olabilmiştir. Ayrıca Sultan Abdülmecid döneminde Fossatikardeşlerin yaptıkları restorasyon çalışmaları da önemli yer tutar.Cami'ye çevrildikten sonra İslam inancı gereği Ayasofya'nın içindebulunan figürlü mozaiklerin üzerleri ince bir sıva ile örtülmüş, buuygulama ile bir bakıma bunların korunması sağlanarak günümüze kadarulaşabilmeleri mümkün olmuştur.

Ayasofya'nın masrafları ve onarımları, Fatih tarafından kurulmuş olanvakıf gelirlerinden karşılanmıştır. Ayasofya'nın vakıfları şehiriçindeki musakkafat, dükkanlar evler, menziller, değirmenler, hanlar,hamamlar ve özellikle Fatih tarafından yaptırılan bedestenlerdenoluşmaktadır. 926 tarihli tahrir defterinde Ayasofya vakıflarınınhasılatı 1.426.288 akçedir. O tarihlerde 40 akçe 1 flori olmakla, bumiktar 36.500 altın flori, bugünki para ile 2.500.000 liradan fazlatutar (Kapalıçarşı Akçalı Kuyumcusundan alınan bilgiye göre 1973yılında 1 gr. Altın 19 TL. idi, 09.01.2003 günü 1 gr. Altın19.000.000.-TL. dır. Bu hesaba göre kitabın basım tarihi olan 1973yılının 2.500.000.- TL.sı bugünün 2500000 x



Ayasofya Medresesi Planı (Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri, c. 3, s. 319)

19000000 : 19 = 2.500.000.000.000.- "ikibuçuktrilyon" TL. dir.). Buyüklü gelir sayesinde Ayasofya devamlı olarak imar edilip ayaktakalabilmiştir. Bugün de Kültür Bakanlığı tarafından Müze içinde onarımve restorasyon çalışmaları aralıksız devam etmekte ve binanın korunmasıyolunda her türlü çalışma yapılmaktadır.

Çok iyi eğitim görmüş olan Şehzade Mehmed (Fatih) zamanın en iyialimlerinden olan Molla Gürani ve Molla Hüsrev'den dersler aldı. Bilimve eğitime büyük önem veren Fatih, İstanbul' u aldıktan sonra da ilk işolarak Zeyrek'teki Pantakrotor Manastırı odaları ile Ayasofya'dakiPapaz Odalarını medrese olarak açtı. Bu nedenle İstanbul külliyesi(Üniversitesi) medreselerinin 1453 yılında Zeyrek ve Ayasofya'dakurulduğunu söylemek yanlış olmaz. Medresenin ilk müderrisi de Fatih'inhocası Molla Hüsrev'dir.

Şam'lı Ebu Bahram'ın Atlas Minor tercümesinde İstanbul hakkında ilaveolan bilgiler arasında "Fatih Ayasofya'nın şimal tarafından talebe-iulum için vezayifi muayene ile bir darm tahsili ulum ve medrese-i aliyeihdas etmiştir." denmektedir. Bu eski saray tarihinden yani 1454 denevveldir. Bu nedenle Ayasofya medresesi'nin 1453 yılında AyasofyaCamii' nin kuzeyinde var olduğunu söyleyebiliriz

Fatih Külliyesi 'nin inşası üzerine bir süre boş kalan AyasofyaMedresesi II.Bayezid döneminde (1481-1512) tekrar kullanılmayabaşlanmıştır. 1596 tarihli masraf defterinden anlaşıldığına göre, dahaönce yıktmlan medrese, 1596 da yeniden ihya edilmiştir 4.Fatih'inyaptırmış olduğu tek katlı medresenin üstüne ıı. Bayezıd bir kat vehücreler ilave ederek iki katlı bir medrese haline dönüştürmüştür.1846-1849 yılları arasında Sultan Abdulmecid döneminde Mimar Fossatikardeşler tarafından yapılan Ayasofya restorasyonu sırasında medresebinası da restore edilmiş ve tamir sırasında köklü değişiklikleryapılmıştır.

Ayasofya Medresesi'nde çok değerli bilim adamları ders vermişlerdir.Bunlardan biride Fatih zamanının en önemli alimlerinden Ali Kuşçu' dur.Ayasofya hakkında bir risale yazıp Fatih'e hediye etmiş olan Ali Kuşçuhakkında Süheyl Ünver şu bilgileri vermektedir. Fatih, Ali Kuşçu'yu1473 de Uzunhasan seferine giderken yanında götürür. Dönüşte AyasofyaMedresesi 'ne günde 10 akçe, Nişancı Paşa'ya göre 200 akçe ile Müderristayin eder. Ölünceye kadar Ayasofya Medresesi'nde müderrislik yapan AliKuşçu'nun mezarı Eyüp Sultandadır 5.

İstanbul 'un tarihi eserlerini çizmiş olan Gurlitt' in Ayasofya'nıngenel planında 18 numara ile medresenin yeri belirtilmiştir. Prof. Dr.Süheyl Ünver'in "Ali Kuşci" risalesinde medresenin yıkılmadan önceçekilmiş olan resimleri ile planları yayınlanmıştır. Gurlitt'inplanında ölçek olmasına rağmen medresenin ayrıntılı çizimi yoktur.Süheyl Ünver'in planında ise ayrıntı olmasına rağmen ölçekbulunmamaktadır. E. Hakkı Ayverdi Osmanlı mimarisinde Fatih devri adlıeserinin III. cildinde bu iki planı da yayınlanmıştır.

Ayasofya' da 1982 yılı onarımıarı sırasında tamamen toprak dolgualtında kalan, çalılık ve moloz yığınları altındaki medrese alanı öncetemizlenmiş somada temel sondajlarına geçilmiştir. Onarım çalışmalarınıyürüten Y.Müh. Mimar Alpaslan Koyunlu'nun araştırmaları sonucundamedresenin temel kalıntıları, bölme duvarları, su yolları, şadırvankaidesi ile ana gezinti yolları ortaya çıkarılmıştır 6. AlpaslanKoyunlu tarafından yapılan çalışmalar sonucunda medresenin rölövesihazırlanmış ve burada daha geniş bir kazı yapılması gerektiğibelirtilmiştir.

Ayasofya'nın kuzeybatı köşesinde halen Ayasofya Medresesi'ne aİt temelkalıntılarının izlerine rastlanmakta olup, bu kısım çalı ve oHarlakaplanmıştır. Bu kısımda kazı yapıldığı takdirde medresenin planlarıhakkında daha ayrıntılı bilgiye sahip olabiliriz. Ancak resimler ileeski planlardan anlaşıldığına göre iki katlı, bir iç avluya sahip,ahşap revaklı bir yapıdır. Prof. Dr. Semavi Eyice'ye göre 19.yy'dayaygın olan batı üslubundan etkilenmiş görünen medrese binasının darbodrum pencerelerinin üzerinde iki sıra halinde uzanan yarım yuvarlakkemerli büyük pencereler o güne kadar alışılagelmiş medresemimarisinden çok uzaktır 7.

Ekrem Hakkı Ayverdi yukarıda bahsettiğimiz eserinin 321. sayfasındaaynen şu ifadeler yar almaktadır. "...Gurlitt'in planı önde 50, arkada47 m., derinlik 35 m.dir; iç avlu 14 x 23m. dir; iki kollu birmerdiveni vardır. Süheyl Ünver beyin planı Arkeoloji Müzeleri'ndenalmış; biz çok aradık yoktu; pek fazla bir ma'lümat vereceğini detahmin etmiyoruz. Bu plana göre büyük tarafta bir katta 17 şerden 34,küçük avlu üzerinde 12 oda vardır. Büyük avlu ortasında ilk binadankalma tonozlu bir mahzen vardır.

Bu haliyle binanın Dar'ül-Hilat'ül-' Aliye Medresesi olarak 1924senesine kadar kulanıldığı bilinmektedir. 1934 Ayasofya Suikasdınıta'kıyben Müze Müdüri (Aziz Ogan) tarafından gayretkeşlik ve emirkulluğu zoruyla yıktmlmıştır; mezkur Müdürin bir Su' ale cevabenyazdığı mektubun sureti elimize geçti; bundan binanın temamen muhdesolduğu ve binaen'aleyh "Ayasafya gibi tarihi mühin:ı bir abideninyanında olması hasebiyle yıkılmasının zaruri" bulunduğu ifadeedilmektedir.

Bina orta yok ki ne derece muhdesdi cevap verelim. Amma xıx. asırdanolursak muhakkak yıkılır diye bir kaa'ide mi vardı ki kurtarılmasıcihedine gidilmesi? Ve bir an evvel ortadan kaldırılmak telaşı içindepalas pandıras yıktırıldı. Bina yeni de olsa Fatih'in yaptırdığı ilkİstanbul Medresesi idi. Fekat bunu vicdanının en derin yerindehissetmek için bizden olmak gerektir. Bir tek duvar kalsa Ayasofya'nınyanında bırakılacaktı, işte o kadar."

1924' e kadar medrese olarak kullanılan bina bir ara Vilayetin emrindekimsesizler yurdu olarak kullanılmış, ancak; 1934 yılında harap olduğuve Ayasofya'nın görünümünü bozduğu gerekçesiyle zamanın Antikiteler veMüzeler Umum Müdürü Aziz Ağan'ın emri ile yıktırılmıştır.

1924'den 1934'e kadar kimsesizler yurdu olarak kullanılan medreseyıkılmadan önce resimleri çektirilip, planları mimar Nihat'açizdirildikten sonra birer nüshaları Evkaf Müdürlüğü'ne ve KültürBakanlığı'na gönderilmiştir. Muhtemelen bir nüshası da ArkeolojiMüzeleri Müdürlüğü'nde kalmış olup, Süheyl Ünver de "Ali Kuşci"kitabındaki medrese hakkındaki bilgileri buradan almış olmalıdır.

E. Hakkı Ayverdi'nin fikirlerine tamamen katılmakla birlikte önemliolan bundan sonra neler yapılabileceğidir. Süheyl Ünver, Ekrem HakkıAyverdi ve Gullitt' in plan ve bilgilerinin yanısıra Alpaslan Koyunlutarafından yapılmış olan rölöve ile İstanbul Arkeoloji Müzelerifotoğraf arşivinden edindiğim medresenin eski fotoğraflarındanyararlanarak Ayasofya Medresesinin restitüsyon planı yapılarakrekonstürüksüyon (yeniden inşası) yapılabilir. Böylece İstanbul'unfethinin 550. yıl dönümünü kutlayacağımız bu yıl içerisinde Fatih' inanısını da yaşatmış olmakla birlikte Ayasofya Müzesinin depo, ofis gibiyer ihtiyaçlarının karşılanması da mümkün olacaktır. Ayrıca yapıyakültür amaçlı bir fonksiyonda kazandırılabilir.

Medresenin yıkılmadan önce 1934 ve 1935 yıllarında Eski EserlerEncümeni tarafından çekilmiş olan fotoğrafları elde ettiğim İstanbulArkeoloji Müzeleri Müdürlüğü'ne, müzenin fotoğraf bölümü şefi ArkeologTuran Birgili ve mimari konularda yardımlarını esirgemeyen İstanbulRölöve ve Anıtlar Müdürlüğü mimarı Hüseyin Kaya'ya teşekkürü bir borçbilirim.

Bu arada Türk kültürüne büyük hizmetleri geçen yukarıdaki bilgilereulaşmamızı sağlayan Ekrem Hakkı Ayverdi ve Süheyl Ünver hocalarımızınyanı sıra; Ayasofya içinde görmekte olduğumuz Kazasker Mustafa İzzetEfendi'nin yazdığı 7,5 metre çapındaki dünyanın en büyük levhalarınıAyverdi'ye onartarak, kendi çabasıyla tekrar yerine astıran eskiMüdürümüz Arkeolog Muzaffer Ramazanoğlu'nu saygı ve rahmetle anıyoruz.Ayverdi, Ünver ve Ramazanoğlu gibi Türk kültürüne hizmeti geçmişbilgili ve cesur insanlar sayesinde kültür değerlerimiz korunmuş vegünümüze ulaşabilmiştir. Başka milletlerin değerlerine sarılankişi_erse onların adi birer kopyası olmaktan öteye gidememişlerdir.

* Ayasofya Müzesi Uzmanı

Bu yazı, kısmen Tarih ve Düşünce Dergisi, Şubat 2003, Sayı 36, s.14-19�dan ve yazarın elinde bulunan asıl metinden alınmıştır. Dergiİdaresi ve Sayın Yazara teşekkür ediyoruz.