Yüz Ölçümü: 504.782 km
Nüfusu: 39.085.000(1992)
Başkenti: Madrid
Yönetim Biçimi: Krallık
Dili: İspanyolca
Para Birimi: Peseta
Nüfus Yoğunluğu: 77/ km2
Dini: Hristiyanlık
Nüfus Artış Hızı: Binde 2
Avrupa’nın Güneydoğu ucunda, İberYarımadasında yer alır ve İber Yarımadasının 5/4’nü kaplar. Kıtanınüçüncü büyük ülkesidir. 47º ve 36º kuzey enlemleriyle 3º doğu ve 10ºbatı boylamları arasında yer alır. Kuzeyden güneye 800 km, doğudanbatıya 680 m kadar uzanır. Kuzeydoğuda Fransa ve Andorra, doğu vegüneydoğuda Akdeniz, güneybatı da Caniz Körfezi, batıdaPortekiz,kuzeybatıda ve kuzeyde Biskay Körfeziyle çevrilidir.Doğukıyılarının açığındaki Balear Adaları, Batı Afrika açığındaki KanaryaAdaları ve Fas’ın kuzeyindeki Septe (Ceuta) ve Melilla kentleri deİspanya toprakları arasındadır.Geçmişte sınırları geniş bir alanayayılmış bir imparatorluk oluşturduğundan, dil ve kültür bakımındanLatin Amerika ve Afrika üzerinde derin bir iz bırakmıştır. Avrupa veAfrika arasındaki konumundan dolayı, Batı Avrupa içinde kendine özgübir kimlik taşır.İspanya ile Avrupa’nın öteki bölgeleri arasındaki tekkarayolu bağlantısı üzerinde yükselen Pireneler, tarih boyuncaİspanya’nın Avrupa’nın öteki ülkeleriyle olan ilişkilerininsınırlanması sonucu doğmuştur.1936’daki iç savaşta General Franco’nuncumhuriyetçileri yenilgiye uğratması üzerine,ülkedeki cumhuriyetrejimine son verilmiş ve yeniden meşruti krallığa dönülmüştür.AncakGeneral Franco, devlet başkanı sıfatıyla ölümüne kadar ülkeyi, tam birdiktatör olarak yönetmiş, siyasal partileri kapatmış,ölümünden (1976)sonra, daha önceden saptanan Juan Carlos tahta çıkmıştır. BirleşmişMilletler üyesi olan İspanya’da General Franco’nun ölümünden sonra dahaliberal bir yönetim eğilimi görülmektedir.
DOĞAL YAPI VE YÜZEY ŞEKİLLERİ
İspanya’nın büyük bölümünü ortalama yüksekliği 600m olan MesetaCentral (Orta Plato) adlı geniş bir iç plato kaplar.Çepeçevresıradağlarla kuşatılmış olan platonun kuzeyinde CantabriaDağları,kuzeydoğu ve doğusunda İber Dağları(Sistema İberico),güneyindeMorena Dağları,kuzeybatısında da bir dizi alçak dağ yükselir.Portekizsınırı ile İber Dağları arasında uzanan Orta Cordillera (CordilleraCarpetovetonica) platoyu ikiye ayırır.Platonun güney kesimi yumuşak bireğimle Portekiz ‘e doğru alçalır; kuzeydeki geçiş kuşağı ise engebelibir yüzeyden oluşur.İspanyol Anakarasının en yüksek noktası güneydeSierra Nevada’da yer alan Mulhacen (3.478 m), ülke topraklarının enyüksek noktası ise Atlas Okyanusundaki Kanarya Adalarında yer alanTeide’dir(3.718 m). Kuzeyde Galicia,Asturias ve Basque bölgelerininverimli vadileri bulunur.Kuzeydoğuda, Ebro ırmağının üçgen biçimli uzunhavzası Meseta’yı, Pirenelerden ayırır.Güneyde,Sierra, Morena ile Beticsıradağları arasında verimli bir ova olan Andalusia vardır.buova,İspanya’nın ulaştırmaya uygun tek ırmağı olan Guadelquivirtarafından sulanır.
Meseta Central’ın çevresinde 5 doğal bölge uzanır. Ülkeninkuzeydoğusunda yer alan Ebro Irmağı vadisini batı ve güneybatı da İberDağları, kuzeyde Cantabria Dağlarının uzantıları ve Pireneler, doğudada Katalonya’daki kıyı sırdağları kuşatır.Bu vadinin doğusunda Akdenizboyunca uzanan dağlık Katalonya bölgesi bulunur. Daha aşağıda dar birkıyı şeridiyle gerideki dağları kapsayan Valencia bölgesi yer alır.Ülkenin güneyinde, giderek genişleyen düzlüklerle Atlas Okyanusunaaçılan Guadalquivir Irmağı vadisi, Akdeniz’den Penibetico (Baetic)Dağlarıyla ayrılır. Kuzeyde Pireneler’den batıya doğru dağlarınçevrelediği bir dizi yöreyi kapsayan beşinci bölge uzanır.
İspanya’nın yer aldığı yarımada jeolojik bakımdan dag kıvrımlarınınçevrelediği büyük bir masif özelliği taşır. Geçmişte Hersiniyen dağoluşumu sisteminin bir parçasını oluşturan bu masifin büyük bölümüMezozoyik (ikinci) zamanda (y.225_65 milyon yıl önce) ortaya çıkanparçalanmalar sonucunda deniz altında kalmış, Tersiyer (Üçüncü) Dönemde(y. 65_2,5 milyon yıl önce) eski deniz birikintileri ve yataklarınmasif kütleyi sıkıştırmasıyla da Meseta Central’ın çevresindekisıradağlar oluşmuştur.Bunu izleyen eğilme ve kırılma hareketlerisonucunda yarımada bugünkü biçimini almıştır.
Akdeniz’de bulunan Balear Adaları 1.500 m’yi geçmeyen sıradağlaroluşur. Atlas Okyanusundaki Kanarya Adaları ise volkanik kökenlidir.
TOPRAK DOKUSU
İç platonun sularını, hepsi de Atlas okyanusuna doğru akan üçırmak sistemi toplar. İber Dağlarından doğan Duero ve Tajo ırmaklarıdoğu-batı doğrultusunda hemen hemen birbirine koşut bir çığır izleyerekPortekiz kıyılarına doğru yönelir.Guadiana ırmağı ise Portekizsınırında güneye dönerek Cadiz Körfezine dökülür.Her üç ırmağın da çoksayıda kolu vardır.Taşıdığı su miktarı bakımından yarımadanın en büyükırmağı olan Ebro, kuzeydeki dağlardan Akdeniz’e doğru hemen hemen düzbir çığır izler ve Pireneler ile İber Dağlarından gelen birçok kollabirleşir.Doğudan güneybatıya doğru akan Guadalquivir Irmağı
Morena Dağları ve Sierra Nevada’nın sularını toplar.Ülkenin güneydoğusundaki başlıca ırmaklar Jucar ve Segura’dır.
Yüksek,ıssız ve genellikle çıplak olan Meseta’yı, sierra de Gata ,Sierra de Gredos ve Sierra de Guadarrama dağ dizileri keser.Sierra deGuadarrama’nın güneyinde, hemen hemen ülkenin tam ortasında, başkentMadrid yer alır.Doura, Tagus ve Guadiana ırmakları Meseta sularını,Portekiz’den geçerek, Atlas okyanusuna boşaltırlar. İspanya’nın, Ebrodışında, Akdeniz’e akan ırmakları çok kısadır.Ebro, KantabriyaDağlarından doğarak, 772 km kadar bir yol aldıktan sonra,derin derinbir boğazla kıyıdaki sıradağları keserek Akdeniz’e dökülür.
İç plato ile çevredeki havzalarda kristalli kayaçlar ağırlıktadır. Doğuve kuzeyde ise daha çok kireçtaşı kayaçlara rastlanır. Toprak dokusukuzeybatıda asitli ve nemli, doğu ve güneyde kireçli, Duero Vadisi ileçoğu dağlık bölgede ise silisli bir yapı gösterir. Özellikle içplatonun yüksek kesimleriyle doğu ve güney kuşağında yaygın olanerozyon, toprak verimindeki düşüşte önemli bir rol oynamıştır.
İspanya’daki akarsular genellikle dar olup suları boldeğildir.İspanya’nın kıyıları genellikle dar olup, arada dar düzlüklerde bulunur. Kumluk plajlar, Akdeniz kıyısının bir özelliği ve turizmaçısından önemli bir gelir kaynağıdır. İspanya’nın Akdeniz kıyısıaçıklarında yer alan Balear adalarından Majorka, Minorka, İbiza gibiadalar turizm konusunda büyük gelişme göstermişlerdir.
İKLİM
Ilıman kuşakta yer alan İspanya’da Batı Akdeniz’e özgü bir iklimhüküm sürer. Yarımada yılın büyük bölümünde Atlas Okyanusundan esenbatı rüzgarlarının yanı sıra Sahra’dan gelen sıcak ve kuru havakütlelerinin etkisi altında kalır.Yaz aylarında astropik hava kütlesiniİspanya üzerinde tutan Kantabriya Dağları ve Pireneler iklimibelirlemede önemli rol oynar.Biçimi,büyüklüğü ve konumu nedeniyleİspanya belki de Avrupa’nın en çeşitli iklimlere sahip ülkesidir.ençarpıcı karşıtlık,her mevsimde yağış alan yıllık ortalama yağış miktarı2.032mm’yi bulan yağışlı kuzey ve kuzeybatı bölgeleri ile,ülkenin gerikalan,kurak bölgeleri arasında görülür.İç bölgelerde yazlar sıcak vekışlar soğuktur. Meseta ortalama olarak,yılda 20 gün kadar karla örtülükalır.Madrid’de ortalama sıcaklıklar Ağustosta 25ºC,Ocakta ise 5ºCkadardır.İspanya’da üç iklim kuşağı ayırt edilebilir.kuzey ve doğukıyılarında deniz etkisine açık yumuşak ve yağışlı bir iklimgörülür.Kışın 9ºC olan ortalama sıcaklık yazın 18ºC’ye çıkar; yıllıkyağış miktarı 965 mm’dir. Kara ikliminin egemen olduğu iç platoda kışve yaz sıcaklık ortalamaları sırasıyla 4ºC ve 24ºC’dir; yıllık yağışmiktarı ise genelde 375 mm’nin altındadır. Yüksekliğin 3000 m’yigeçtiği kesimlerde dağ iklimi hüküm sürer.Kış aylarında ortalamasıcaklık 0ºC’nin altına düşer; yaz aylarında ise ancak 11ºC’yibulur.Yıllık yağış miktarı 1.125 mm’yi aşar; iç platonun kuzey kesimikışın bir bölümünde kara kaplı kalır. Kara ikliminin etkisinde olanırmak havzalarından Ebro’da havalar daha kuru ve soğuk, Guadalquivir’deise daha ılık ve nemli geçer. Balear Adalarının son derece yağışlı,Kanarya Adalarının da astropik bir iklimi vardır.
BİTKİ ÖRTÜSÜ VE HAYVAN VARLIĞI
İspanya’da çıplak alanlar çoktur.Fakat topraklarının yarısıkendiliğinden büyüyen bitkilerle kaplıdır.Ülkenin kuzeyindeki yağışbölgelerin büyük bölümünü meşe,kestane,karaağaç,kayın ve kavak gibiağaçların oluşturduğu yaprak döken ormanlarla geniş çayırlar kaplar.İçplato da genelde step bitki örtüsü egemendir.Güneydeki kuru bölgelerdeise çam ve ardıç gibi herdemyeşil ormanlar bulunur.Ebro Vadisiyleülkenin güneydoğusunda yer yer yarı çöl alanlararastlanır.Zeytinlikler,bağlar ve turunçgil bahçeleri güney ve doğudageniş bir alana yayılmıştır.Hayvanların verdiği zararlar,yangınlartarım alanı kazanmak için yapılan ağaç kesimleri ormanların sadecedağlık bölgelerde kalmasına yol açmıştır.Toprakların beştebiri,Fransa’daki makilere benzer bir Akdeniz çalısı olan matorral ilekaplıdır.Yağışların 380’mm.’den daha az olduğu güneydoğuda bubitki,alfa otu steplerine dönüşür.
Afrika’yla yakın bağlar ve Pireneler’in oluşturduğu doğal engel,ötekiAkdeniz ülkelerinden oldukça bir hayvan varlığının oluşmasınısağlamıştır.Pireneler ile kuzeydeki dağlarda hala ayı ve kurtlararastlanmakla birlikte,büyük yabanıl hayvanlar hemen hementükenmiştir.Aynı sonuçla karşı karşıya olan İspanya dağ keçisi (Caprapyrenaica),geyik ve yabandomuzu gibi türler koruma altındatutulmaktadır.Keklik,orman tavuğu,ördek ve tavşan gibi küçük avhayvanları ülkenin her yanında bol miktarda bulunur.YalnızcaCebelitarık’ta yaşayan Berberi şebeğinin yöreye özgü bir hayvan olduğuyada Afrika’dan getirildiği sanılmaktadır.
Geçmişte Atlas Okyanusu kıyılarında bulunan zengin balık ve kabukluvarlığı,aşırı avlanma sonucunda büyük ölçüde azalmıştır.ırmaklardaalabalık,turnabalığı,sazan ve öteki tatlı su balıkları halayaşamaktadır.
HALK
İspanyollar, yüzyıllar boyuncadeğişik zamanlarda batı Avrupa’nın bu bölgesinde yerleşmiş olan çeşitliırk gruplarının karışımıyla oluşmuş bir millettir. Bu nedenle, Kastilyaİspanyolca’sının ulusal dil olmasına karşılık, kuzey İspanya’dakiBasklar kendi özel dillerini; kuzeydoğudaki Galicialılar da birPortekiz lehçesi konuşurlar.
Bölgeler arasında büyük ayrımlar vardır.Örneğin bazı Andalusiakadınları, hala 5.yüzyılda ve daha önce bu bölgede yaşamış olan Faslıkadınlar gibi yüzlerine peçe örterler. Evlerde Pirenelerdeki sivriçatılı, koyu renkli taş binalardan; güneydeki beyaz badanalı, düztavanlı, küp biçimindeki binalara kadar değişiklikler gösterir.
Franco yönetimi sırasında, İspanya’nın kültürel yaşamı dasınırlanmıştır. Bu nedenle ünlü ressam Pablo Picasso, ünlü çellistPablo Casals gibi birçok sanatçı ülkelerinden ayrılmak zorundakalmışlardır.İspanya’daki okuryazar olmayanların sayısında büyük birazalma olmakla birlikte, İspanya’nın eğitim sistemi hala hala yeterlideğildir. Günümüzde
6-14 yaşları arasında okula gitmek zorunludur; fakat ilkokulubitirenlerin ancak üçte birinden orta öğretim yapabilmekte ve ortaöğretimi bitirenlerinde ancak yüzde 10’u İspanya’daki 13 üniversitedenbirine gidebilmektedir. Bununla birlikte, teknik öğretim görmekte olanöğrenci sayısında artış görülmektedir.Katolik kilisenin, İspanyolyaşamında önemli bir rolü vardır.
YERLEŞME VE DOKUSU
Doğal yapı ve tarihsel etkenlerden kaynaklanan bölgesel ayrılıklargünümüzde de canlılığını korumaktadır. 1978’deki düzenlemeyleoluşturulan özerk bölgeler genellikle tarihsel bölgelerleçakışmaktadır. Geçmişte iç platonun büyük bir bölümünü kapsayanKastilya Krallığı’nın tarihsel ve kültürel birikimini yansıtan bölgelerLeon, Eski Kastilya ve Yeni Kastilya’dır. Aynı krallığın sınırlarıiçinde yer alan kuzeydeki Bask ülkesi, Asturias ve Galicia, Portekizsınırındaki Extremadura, güneydeki Murcia ve Andalucia tarih içindeayrı birer bölge kimliğini kazanmıştır.Geçmişte yarımadanın dopusunuiçine alan Aragon Krallığı topraklarında da 4 bölge ayırt edilebilir:Navarra, Aragon, Katalonya ve Valencia.
İspanya’da özellikle kıyı bölgeleriyle iç kesim arasında çok belirginfarklılıklar vardır.Bu gelişmenin temelinde yatan en önemli etkendildir.Örneğin İspanyolca dışındaki dillerin konuşulduğu Bask Ülkesi,Katalonya ve Galicia’da bölgeci eyilimler çok güçlüdür.Öte yandanİspanyolca konuşulmasına karşın toplumsal ve kültürel farklılığın öneçıktığı Andalucia, Aragon ve Kanarya Adalarında da benzer bir eyilimgörülür.Bu nedenle geleneksel bölgelerin merkezi yapıya gösterdiğidireniş, günümüz İspanya’sının en önemli siyasal sorunlarından birinioluşturmaktadır.
İspanya’nın bir sanayi ülkesi özelliğini kazandığı son 50 yıl içindekırsal kesimlerden kentlere doğru hızlı bir göç hareketiyaşanmıştır.Bunun yarattığı toplumsal değişim çok çarpıcıdır.Gelenekselkırsal yerleşme bölgeden bölgeye büyük farklılıklar gösterir.AtlasOkyanusu ile Akdeniz’e bakan kıyı bölgelerinde egemen yerleşme dokusutarım arazilerinin çevrelediği küçük köylerdir.Buna karşılık içplatoyla Ebro ve Guadaluivir vadilerinde kırsal nüfus genelliklebüyükçe kasabalarda toplanmıştır.Nüfusun çoğunluğu 10.000 üzerindekikentlerde yaşar.İç platonun güneyinde bulunan orta büyüklükteki kentlertarımsal bir yapı gösterirken, Bask Ülkesi ve Katalonya’daki küçük kentve kasabalarda sanayi ağır basar. Ülkenin en büyük kent merkezleriMadrid ve Barcelona’dır.Öteki büyük metropoller Bilbao, Valencia,Zaragoza ve Sevilla’dır.
NÜFUS
ETNİK , DİLSEL VE DİNSEL YAPI
İspanya tarih boyunca Kuzey Afrika ve Batı Avrupa’dan gelen yoğunistila hareketlerine sahne olmuştur. Toplumsal yapı üzerinde en deriniz bırakan istilalar, Roma ve Arap egemenliği döneminde rastlar. Avrupaetkisi gelende daha ağır bastığından, İspanyol toplumu Avrupa’nın ötekiAkdeniz halklarına büyük bir benzerlik gösterir. Etnik kökenden gelenayrımlar uzun yıllar süren özümleme süreci içinde geniş ölçüdesilindiğinden, nüfusun büyük çoğunluğu İspanyol kimliği kazanmıştır.Katalan, Galicia, Bask halkalarının ayrı kimlikleri daha çok kültür vedin özelliklerine dayanır. Gerçek anlamda etnik bir azınlık oluşturantopluluk Çingenelerdir. Çok sayıda Çingenenin genel toplumsal yapıylabütünleşmiş olmasına karşın, geleneksel göçebe yaşamı sürdürenlerinoranı önemli bir düzeydedir. Sayıları birkaç yüz bin olarak tahminedilen Çingenelerin en kalabalık olduğu kentler Granada, Madrid,Barcelona ve Murcia’dır.
Temelde bir Roman dili olan Modern İspanyolca (Kastilya Dili) ülkeninhemen her yanında konuşulur. Bununla birlikte bazı bölgesel lehçefarklılıkları da görülür. Güney Fransa’da konuşulan Oksitan diline çokyakın olan Katalan dili özellikle Katalonya, Balear Adaları veValencia’da yaygındır. Gelişmiş bir dil olarak zengin bir edebiyatıvardır. Kastilya dilinden büyük ölçüde etkilenmiş olan Galicia dilidaha çok kırsal kesimde varlığını sürdürmektedir. Çok farklı bir yapısıolan Bask dili son yıllarda belirgin bir canlanma sürecine girmiştir.Katalan, Galicia ve Bask dilleri yeni anayasayla resmi yerel dillerolarak tanınmıştır.
İspanyol halkının büyük çoğunluğu Katoliktir. 1978’de resmi statüsükaybeden Katolik Kilisesi gene de devletten mali yardım görmektedir.Küçük Protestan mezheplerin dışında Yehova Şahitler’nin sayısında hızlıbir artış gözlenmektedir.Yahudiler, Hıristiyan olmayan en büyüktopluluğu oluştururlar.
DEMOGRAFİK ÖZELLİKLER
İspanya’dan Latin Amerika’ya yönelik geleneksel göç hareketi2.Dünya Savaşı’ndan sonra dururken, 1950’lerde Batı Avrupa’ya yönelikyeni bir göç dalgası başlamıştır. 1970’lerin sonlarında kesin dönüşyapanların artmasına karşın, Batı Avrupa’da çalışan İspanyollarınsayısı hala 250-500 bin olarak tahmin ediliyor. İspanya’da yaşayanLatin Amerika kökenli siyasi mültecilerin sayısı birkaç yüz bini bulur.
Yoğun iç göçler nedeniyle 1930’lardan çoğu kentlerin nüfusu üç katartmıştır. Büyük kentlerin dışında turizmin geliştiği kıyı bölgelerineve adalara da yönelen iç göç eğilimi son yıllarda yavaşlama gösterdiğigibi yer yer tersinide de dönmüştür. Bir başka göç hareketi de, Basklıolmayanların giderek Bask Ülkesi’nden ayrılmasıdır.
Nüfus yoğunluğu (1987) km2 başına 77 kişidir. Nüfusun yaklaşıküçte ikisi kıyı bölgelerinde toplandığından, nüfus dağılımı oldukçadengesizdir. Bask Ülkesi, Galicia, Katalonya, Valencia ile Balear veKanarya Adalarında nüfus yoğunluğu Batı Avrupa’daki düzeye yakındır.Buna karşılık Navarra ve Aragon, Batı Avrupa ölçülerine göre neredeyseterk edilmiş bir görünümdedir. Kentlerde oturanların toplam nüfusiçindeki oranı (1985) yaklaşık yüzde 76’dır. Doğum oranının uzunyıllardan beri bir düşüş eğilimi içinde olması nedeniyle, doğal nüfusartış hızı çoğu gelişmekte olan ülkenin gerisindedir. Kanarya Adaları,Andalucia; Murcia ve Bask Ülkesi’nde ülke ortalamasının üzerinde olandoğum oranı, özellikle Eski ve Yeni Kastilya’da düşüktür. Ülkegenelinde doğum ve ölüm oranları (1984) sırasıyla binde 11,9 ve7,7’dır. Yaşam koşullarında düzelmeye bağlı olarak, öteki Avrupaülkelerinde olduğu gibi, yaşlıların toplam nüfus içindeki oranıartmaktadır. Ülkeye her yıl 30 milyondan fazla turist gelmesi ve hızlısanayileşmenin yol açtığı kirlenme giderek önemli sorunlara yolaçmaktadır.
EKONOMİ
İspanya’da büyük ölçüde hizmet sektörü, hafif ve ağır sanayi iletarıma dayanan, gelişmiş bir piyasa ekonomisi yürürlüktedir. Çeşitlimüdahaleci politikalar uygulayan devletin ekonomi üzerinde önemli birağırlığı vardır. 1960’larda ve 1970’lerin başında yüksek bir büyümehızı göstererek İtalya’ya yakın bir düzeye ulaşan İspanya, ekonomikalanda Batı Avrupa ile bütünleşme yolunda önemli adımlar atmıştır.1986’da Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) içinde tam üye statüsü kazananülke, aynı zamanda Uluslar arası Para Fonu (lMF), Avrupa Ekonomikİşbirliği Örgütü (OEEC) (bugün Ekonomik Kalkınma Ve İşbirliği Örgütü[OECD] ) ile Gümrük Tarifeli ve Ticaret Genel Antlaşması (GATT) gibiuluslar arası kuruluşlarada üyedir. Hızlı sanayileşmeye karşın, yatırımve modern donanım açığı ciddi bir sorun oluşturmaktadır. 1985verilerine göre ülke gayri safi milli hasılası (GSMH) 168,8 milyar ABDdoları,kişi başına düşen milli gelir ise 4.360 ABD Doları’dır.
TARIM, ORMANCILIK VE BALIKÇILIK
İspanya’nın Batı Avrupa’nın en büyük tarım üreticileri arasındayer almasına karşın , tarım sektörünün ekonomiye katkısı sınırlı birdüzeydedir. Tarımın gelişmesinin önündeki en büyük engeller, kentlerdeoturan büyük toprak sahiplerinin elindeki geniş malikanelerin(latifundium) varlığı ve toprakların genel verimsizliği ile belirsiziklim koşullarından kaynaklanan güçlüklerdir Daha çok Extremadura veAndalucia’da bulunan malikane arazilerini dağıtma yolundakiçalışmalarda henüz önemli bir ilerleme sağlanamamıştır. Buna karşılıkküçük arazileri birleştirerek işletmeye elverişli çiftlikleredönüştürme konusunda ciddi
başarılar elde edilmiştir. Yağışlara bağımlılığı azaltmak için büyüksulama projeleri kurmaya özellikle 20. yüzyılda önem verilmiştir.
Gayri safi yurt içi hasılanın (GSYİH) ancak yüzde 6,6’sınınyaratıldığı tarım sektöründe toplam iş gücünün yedide birine yakın birbölümü çalışır.GSYİH içindeki payının giderek azalmasına karşın,tarımsal üretimde az da olsa mutlak bir artış gözlenmektedir. En önemlitahıl ürünleri; arpa ve buğdaydır. Arpa daha çok güneydoğuda, buğdayise iç plato ile Ebro Vadisinde yetiştirilir. Devletçe desteklenenmısır ve yağlı tohum üretimi sınırlı bir düzeydedir.İç platonun birbaşka temel ürünü baklagillerdir. Valencia ve Ebro deltasında pirinçekimi yapılır. Patates ve Şeker Pancarı da önemli ürünlerindendir.
Akdeniz iklimi özellikle Valencia ve Castellon’da yaygın turunçgilüretimine olanak verir.Kuzey ve Kuzeybatıda elma ve şeftali; Castellonve Alicante’de incir ve badem, Murcia’da şeftali ve kayısı üretimi öneçıkar. Malikanelerin başlıca ürünü olan zeytin genellikle yağüretiminde kullanılır. Bağların çoğu ülkenin doğusundaki tepelikalanlarda bulunur. İspanya Avrupa’nın üçüncü büyük şarap üreticisidir;ama şaraplar genellikle düşük kalitededir. Az miktarda yetiştirilenticari ürünler arasında kenevir,pamuk ve tütün sayılabilir.
Hayvancılığın ekonomiye katkısı önemlidir; İspanya koyun ve keçivarlığı bakımından Avrupa’da ilk sıralarda yer alır. Sığır daha çokkuzeydeki nemli bölgelerde, koyun iç platoda, keçi ise güneydoğudayetiştirilir. Extremadura’nın seyrek ağaçlıklı alanlarında domuzbesiciliği de yapılır.
Ormanlar ülke topraklarının yaklaşık üçte birini kaplar. Toprakerozyonunu önlemek amacıyla yeni ağaç dikimine de önem verilmektedir.Yıllık tomruk üretimi 13 milyon metreküp’ün üzerindedir. Balıkçılıkbaşta Galicia olmak üzere kuzey ve batı kıyılarında önem taşır.İspanya’nın balıkçı filosu yaklaşık 17000 tekneyi kapsar. En çok avlanadeniz ürünleri; Sardalye,hamsi,barlam,morina,tonbalığı,yumuşakçala r vekabuklulardır.
MADENCİLİK VE SANAYİ
İspanya Batı Avrupa’nın en büyük kömür madenciliği merkezlerindebiridir. Kömür ocaklarının çoğu kuzeybatıdaki Arturias gölgesindedir.1960’ların ortalarındaki köklü düzenlemeyle ekonomik olmayan ocaklarkapatılarak yatırımlar potansiyeli yüksek yataklara yöneltilmiştir.Kuzeydeki Cantabria Dağlarında demir cevheri ve çinko yataklarıişletilir. Güneybatıdaki Sierra Morena’da bakır ve kurşun yataklarıvardır. Petrol çıkarımı sınırlı bir düzeydedir. Öteki yer altızenginlikleri arasında cıva, tungsten, pota, piritler,ve uranyumoksitler sayılabilir.
GSYİH içindeki toplam payı dörtte biri geçen madencilik ve imalatsanayisi sektörlerinde toplam işgücünün beşte birinden fazlası çalışır.Oldukça geç bir dönemde gelişmeye başlayan sanayi 1950’lerinortalarından sonra büyüme hızı bakımından dünyada ilk sıralarayerleşmiştir. Seramik, kağıt, yünlü ve pamuklu dokuma gibi ürünleredayalı geleneksel hafif sanayiler, günümüzde de eski merkezlerdeyoğunlaşmıştır. Son yıllarda yüksek teknoloji gerektiren yeni sanayidallarına geniş çaplı yatırımlar yapılmıştır. Bu alanda en çarpıcıörnek 1960’larda dünya çapında bir rekabet gücüne ulaşan gemiyapımcılığıdır. ABD otomobil şirketlerinden Ford Motor Company veGeneral Motors Corporation’ın giriştiği yatırımlar İspanya’da gelişkinbir otomobil sanayisinin kurulmasına önemli katkıda bulunmuştur.Sociedad Espanola de Automoviles de Turismo (SEAT) şle Fiat’a ait olanortak kuruluşlarda çeşitli motorlu araçlar üretilmektedir. Öteki önemlisanayi dalları demir-çelik, kimyasal madde ve plastik eşya üretimi,makine, motor ve elektrikli ev aletleri yapımıyla gıda işlemedir.
Ağır sanayi kuruluşlarının çoğu, aynı zamanda metalurji merkezleri olanBilbao, Santander ve Oviedo çevresinde toplanmıştır. Bilbao çeliksanayisinin geçmişi ortaçağa kadar iner. Madrid’de makine ve metal eşyafabrikalarının yanı sıra çeşitli hafif sanayi kuruluşları da vardır.Barcelona başlıca dokuma ve plastik eşya merkezidir. Gemi, çelik vedokuma sanayilerinde yeniden yapılanma programları yürütülmektedir.
Büyük bölümü ithal petrolden elde edilen yıllık elektrik üretimi (1985)125,6 milyar kW-sa düzeyindedir. Yetersiz yağışlar nedeniyle,ırmaklardan hidroelektrik enerji üretimi pek gelişmemiştir.
FİNANS HİZMETLERİ VE TİCARET
Mevduat ve ticaret bankalarındaki işlemlerin çoğu devletçedüzenlenir; bu alandaki sıkı denetim son yıllarda bir ölçüdegevşetilmiştir. Anonim kuruluşların çoğu kredi için bu bankalarabaşvurur. Tasarruflar genellikle hisse senetleri yerine bankalarayöneldiğinden, sınırlı sorumlu şirketler mali açıdan bankalarabağımlıdır. Yatırımlar için bir başka önemli kaynak yabancı sermayedir.
İhracat büyük ölçüde makine, ulaşım araçları, ham ve işlenmişmetal ile gıda ürünlerine dayanır. Başlıca ithalat kalemleri petrol vepetrol ürünleriyle temel yatırım mallarıdır. Ayrıca tahıl ve pamuk gibibazı tarım ürünleri de kısmen dışarıdan karşılanır. Petrole bağımlılıknedeniyle sürekli bir eğilim gösteren dış ticaret açığı, turizmgelirleri ve yurt dışındaki işçilerin gönderdiği dövizlerle kapatılır.Dış ticarette en önemli yeri ABD, AET ve Ortadoğu Ülkeleri tutar.
EKONOMİNİN YÖNETİMİ
Devletin ekonomideki ağırlığı çeşitli altyapı ve hizmetkuruluşlarını elinde tutmasının yanı sıra 1941’de oluşturulan UlusalSanayi Enstitüsü’ne (INI) dayanır. Çeşitli desteklerle ağır sanayiningelişmesinde önemli rol oynamış olan INI’nın kömür, çelik, petrokimyave otomobil gibi sanayi gibi sanayi dallarında önemli yatırımları davardır. Planlamaya dayanan korumacı politikaların geçmişi 1950’lerinsonlarına kadar iner. Son yıllarda devlet müdahaleciliğini azaltmayönünde bir eğilim görülmektedir. Bu çerçevede mali sistemiliberalleştirme, faiz oranlarını serbest bırakma ve fiyat denetiminigevşetme doğrultusunda bazı adımlar atılmıştır. 1980’lerdeki ekonomikdurgunluk döneminin başlangıcındaki enflasyon oranını düşürmeye ağırlıkverilmesine karşın, son yıllarda istihdamı geliştirici politikalar öneçıkarılmıştır.
Geçmişte yasadışı sayılan ve ceza yasası uyarınca kovuşturmalarauğrayan işçi sendikaları üzerindeki baskılar 1977’de kalkmıştır.Başlıca sendika kuruluşları İspanyol Komünist Partisi’yle (PCE) bağlarıolan işçi Komiteleri Sendikaları Konfrederasyonu, İspanyol Sosyalistİşçi Partisi’ne (PSOE) bağlı olan Genel İşçi Sendikası (UGT) ile İşçiSendikaları Birliği’dir (USO). Yeni çıkarılan yasalarla işçi-işverenilişkileri daha demokratik bir temelde oturtulmuştur.
Ekonomik en zayıf noktalarından biri kamu gelirlerinin önemli birdayanağı olan vergilerin etkili bir biçimde toplanamamasıdır. Bu durumvergi sisteminin toptan gözden geçirilmesini gerektirmiştir. Öte yandangeçmişte geniş kaynakların teşvik önlemleri aracılığıyla sanayiyekaydırılması nedeniyle ihmal edilen sosyal hizmet, sağlık ve eğitimalanlarının kamu giderleri içindeki payı, 1970’lerin sonlarından buyana önemli ölçüde artmıştır.
ULAŞIM
Ülke düzeyindeki ana ve ikincilyolların yanı sıra bölgesel ve yerel yolları da kapsayan karayollarıağının toplam uzunluğu [1986] 320 bin km’ye yaklaşır. Geniş çaplıkaplama çalışmalarıyla otoyolların yapımı 1960’ların ortalarındabaşlamıştır. İspanya, karayollarındaki trafik yükünün en yoğun olduğuülkeler arasında yer alır; trafik sıkışıklığı özellikle kıyılardabelirgindir.
Öteki Avrupa ülkelerine göre oldukça geç bir tarihte başlayan demiryoluinşası 19.yüzyılın ikinci yarısında gelişmiştir. Önceleri imtiyazverilen özel şirketlerin işlettiği demiryolları, İç savaş (1936-39)sırasındaki büyük yıkımın ardından, 1941’de devlete devredilmiştir.Demiryolu ağının odak noktasını Madrid oluşturur. 1964’ten sonrauygulanan modernleştirme programı çerçevesindeki elektrikle işleyentrenlerin sayısı hızla artmaktadır. Madrid, Barcelona ve Sevilla’dametro hatları vardır.
Dış ticaretin büyük bölümü denizyoluyla yürütülür. İspanya’nın deniztaşımcılığı filosu 1980 ‘de toplam tonaj bakımından dünyada 13.sıradayer alıyordu. Başlıca limanlr Bilbao, Tarragona,, Barselona, ,SantaCruz de Tenerife, Algeciras,Cartagena, Gijon, Las Palmas, Valencia,Huelva, Malaga, ve Coruna’dır. Genelde özerk yapılı olan limanlrarasındaki eşgüdümü merkezi bir kamu kuruluşu sağlar.
Ülkenin iki büyük havayolu kuruluşu IBERİA AVİACO çoğunluk hisseleriINI’nın elinde olan Anonim Şirketlerdir. En işlek hava alanları MADRİD,PALMA de MALLORCA ve BARSELONA’dır.
YÖNETSEL VE TOPLUMSAL KOŞULLAR
DEVLET YÖNETİMİ
İspanya 1978 ‘de kabul edilen Anayasa uyarınca Parlementer Sisteme dayalı MEŞRUTİ Bir MONARŞİ’dir.
Kral devletin başı ve silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır.
Yasama erki iki meclisli bir organ olan Cortes Generales’in elindedir.
Bu organının ağırlıklı kanadını oluşturan TEMSİLCİLER MECLİSİ [CameraBaja] üyeleri dört yılda bir doğrudan ve genel oyla seçilir. Senatoda [Camera Alta] özerk bölgeler ve ada illeri dörder üye ile temsil edilir.Senato seçimleri de dört yılda bir yapılır. Yasa tasarısı sunma yetkisiiki meclis, hükümet ve özerk bölge meclisine aittir. 500 bin imzatoplamak koşuluyla halk tarafından da yasa tasarısı önerilebilir.Temsilciler meclisten genel tasarıların Senato da en çok iki ay olağanüstü durumlarda 20 gün içinde görüşülme4si gerekir. TemsilcilerMeclisinin’nin Senato’da yapılan değişikleri benimsememesi durumunda,tasarı onaylanarak yürürlüğe girmek üzere krala gönderilir. Senato’nunhazırladığı tasarı Temsilciler Meclisi’nden geçerek yasalaşır.
Yasama organına karşı sorumlu olan yürütme gücünün başında Başbakan bulunur.
Başbakan Çoğunluk Partisi’nin önersi üzerine Kral tarafından atanır.Yasama organı dışından da seçilebilen Hükümet Üyeleri Yasama Organınınve Komitelerinin toplantılarına katılabilir. Hükümet isterse güven oyuiçin Yasma Organına başvurabilir; Güven Oyu için basit çoğunlukyeterlidir. Yasama Organında verilen Gensoru’nun mutlak çoğunluklakabul edilmesi durumunda Hükümet düşer ve Gensoruda belirtilen BaşbakanAdayı kendiliğinden bu göreve gelmiş olur. Başbakan gündemde birgensorunun olması koşuluyla Yasama Organını dağıtarak seçimleregidebilir.
İspanya son yıllarda Yerel Yönetim bakımından yeni bir sistem oluşturmasürecine girmiştir. Anayasa uyarınca “Ortak Tarihsel, Kültürel veEkonomik özellikler taşıyan komşu iller”e bir araya gelerek özerk bölge[ Comunidad autonoma ] oluşturma hakkı tanınmıştır. Bunun için ilgilibölgedeki belediyelerin en az üçte ikisinin başvurması gerekir; bubelediyeler nüfusun çoğunluğunu da temsil etmelidir. Özerk bölgeninstatüsü söz konusu illeri temsil eden yöneticilerle yürütülegörüşmelerin Merkezi Hükümetçe belirlenir. Geçiş döneminde yönetim veyasama işleri merkezi hükümetin denetiminde sürdürülür. Anayasauyarınca resmen tanınan özerk bölgeler, ulusal çıkarlara aykırıdavranmamak koşuluyla iç işlerinde kendi kendini yönetme yetkisinikazanmış olu. 1988’e gelindiğinde özerk bölgelerin sayısı 17’ye ulamışbulunuyordu.
Yerel düzeyde Merkezi Yönetime bağlı temel birimleri oluşturan iller,bir dizi belediyeyi kapsar. Her ilde, üyeleri belediye görevlileriarasından seçilen bir il temsilciler bulunur. Belediyeler, üyeleriseçimle belirlenen belediye meclisleri tarafından yönetilir.Meclisinseçtiği belediye başkanı aynı zamanda Merkezi Yönetimin Temsilcisidir.Madrid ve Barselona gibi büyük kentlerin yetkileri daha geniş olan özelbelediye yönetimleri vardır.
Ülke genelinde siyasal yaşam demokratik ve çoğulcu bir yapı gösterir.Başlıca Siyasal Partiler ılımlı sol eğilimli İspanyol Sosyalist İşçiPartisi [PSOE], merkez sağda yer alan Demokratik Merkez Birliği ( UCD),Avrupa komünizmi çizgisini savunan İspanyol Komünist Partisi ( PCE) vetutucu bir ittifak olan Demokratik Koalisyon’dur (CD). Ayrıca BaskÜlkesi, Katalonya ve Andaluci’da güçlü bir desteği olan yerelmilliyetçi partiler de var.
Yargı sistemi bağımsızdır. Anayasa ile ilgili davalara AnayasaMahkemesi bakar. Bu mahkemenin görev alanı dışında en üst yargı organıaltı daireden oluşan Yüksek Mahkeme’dir. Başkanı Adli Genel Kurul’un (Consejo General del Poder Judicial ) önerisi üzerine kral tarafındanatanan Yüksek Mahkeme’nin altında Genel Üst Mahkeme, bölge üstmahkemeleri ve il üst mahkemeleri görev yapar. Alt derece mahkemelerigenellikle hem ceza, hem hukuk davalarına bakar. Benzer bir örgütlemesistemini izleyen özerk bölgelerdeki yargı organları da YüksekMahkeme’nin denetimine bağlıdır.
Savunmayla ilgili konulardan başbakan ve Ulusal savunma Kurulusorumludur. Silahlı Kuvvetler Savunma Bakanlığı’na bağlıdır. Bütünerkek yurttaşlar için zorunlu olan askerlik hizmeti 15-18 ay arasındadeğişir. İçişleri Bakanlığı’na bağlı olan kolluk kuvvetleri, askeri birörgütleme sistemine dayanır. Silahlı kuvvetlerin bir birimi olanGuardia Civil kıyı ve sınırların yanı sıra liman, havaalanı vehapishaneleri korumakla görevlidir.
KAYNAKLAR
1. İNTERNET
2. ANA BRITANICA (44,45,46,47,48,49,50)
3. BÜYÜK LAROUSSE (101,102,103,104,105,106)
Konu: İ S P A N Y A Genel Özellikler (Okunma sayısı 3620 defa)
Ocak 22, 2007, 02:45:46 ÖÖ
