TÜRKİYE’DE AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER
Akarsularyeryüzünün şekillenmesinde en etkili olan dış kuvvetlerdir. Çünkü,kutup bölgeleri, çöller ve dağların yüksek kısımları dışında kalanyerlerde akarsular etkilidir. Sahip olduğu konum, iklim ve topoğrafyaözelliklerinden dolayı Türkiye de akarsuların etkili olduğu ülkelerarasındadır.
Türkiye’deki akarsu sistemi Üçüncü Jeolojik Zaman’ın sonunda, orojenikhareketlerin bitmesiyle oluşmaya başlamıştır. Daha sonraki epirojenikhareketler sonucu meydana gelen yükselmeye bağlı olarak akarsular,vadilerine iyice gömülmüşlerdir. iç kuvvetlerin hazırlamış olduğu anayer şekilleri akarsular tarafından işlenmekte ve değiştirilmektedir.Böylece akarsu sistemi de gelişerek bugünkü şeklini almıştır.Yeryüzünün ve Türkiye’nin şekillenmesini sağlayan akarsular şekilleriniiki yolla oluştururlar.
AŞINDIRMA ve BİRİKTİRME
Akarsu aşındırmasının bağlı olduğu etkenler; suyun miktarı, yatakeğimi, akarsuyun hızı taşıdığı yük miktarı taş ve tabakalarınözellikleri gibi faktörlerdir.
Akarsuların aşındırması; su kütlesinin yatak kenarlarına çarpması,içlerindeki kum ve çakılların çarpması ve suyun çözmesi sonucu meydanagelir.
1.Aşındırma Şekilleri:
Türkiye’de akarsu aşındırmasının etkili olmasını başta gelen nedeni,yüksek dağların fazlalığıdır. Çevrelerine göre çok yüksek olan KuzeyAnadolu Dağları ve Toros Dağlarından kaynaklanan akarsular, hızlaakarlar. Onun için de aşındırma güçleri fazladır.
Şekil 1: Kertik vadi (A) ve Tabanlı vadi (B)
Türkiye’de akarsuların aşındırmayla oluşturdukları şekillerin başındavadiler gelir. Vadiler, akarsuların içinde aktığı uzun çukurluklardır.Vadiler, akarsuların yaptığı aşındırmayla yanlamasına, derinlemesinegelişir. Diğer yandan da geriye aşındırma sonucu boylarını uzatırlar.
Akarsuların derine aşındırması, döküldükleri deniz veya gölünseviyesine kadar devam eder. Akarsular bu seviyeye göre yapabilecekleriaşındırmayla vadilerine enine, derinlemesine ve boyuna uzatırlar.
Yamaçlardaki vadiler, tabansız vadilerdir. Bunlara kertik vadi ya da “V” denir.
Dik yamaçlarda eğim fazla olduğu için hızla akar. Onun için aşındırmagüçleri fazladır. Bu vadiler büklüm yapmadan uzanır. Enini aşındırmadançok derine aşındırma etkilidir. Onun için yamaçlar diktir. DoğuKaradeniz Dağlarının kuzeye bakam yamaçlarındaki sıka boylu vadilerböyledir.
Düz yerlerdeki akarsu vadileri, geniş tabanlıdır. Böyle vadiler içindeakarsular büklümler yaparak akar. Bu vadiler de derine aşındırmayavaşlamış enine aşındırma devam etmektedir. Geniş vadi tabanıiçerisinde akarsa yayvan bir yatak içinde akar. Tabanlı vadilerinyamaçları yatıktır. Düzlüğe ulaştıkları yerlerdeki vadilerde geniştabanlıdır.
Türkiye’de akarsuların oluşturduğu başka bir vadi biçimi de boğazlarakarsuların sert kütle içinde açmış oldukları dar ver derin vadilerdir.Akarsular sert kütleleri adeta yararak geçmişlerdir. Bu yüzden buboğazlara yarma vadiler denir.
Yatay tabakalı arazi içine oyulmuş bulunan boğazlara kanyon vadi denir.Türkiye’de bu tip vadilere Torosların yatay tabakalı kalkerleriiçerisinde rastlanır.
Türkiye’deki bir başka akarsu aşındırması da dev kazanıdır. Bunlarakarsu yatakları içinde çağlayan ve çavlanlarda suyun düştüğü yerdeoluşan çukurluklardır. Buralarda biriken sular küçük gölleroluşturmuştur. Akdeniz Bölgesi’nde Düden ve Manavgat akarsularındatipik örnekleri vardır.
Bazı akarsular geniş vadi tabanlarında büklümler yaparak akar. BunlaraMenderes denir. Mendereslerin oluştuğu yerde vadi tabanının eğimi çokazdır. Eğer Menderesler vadi tabanına gömülmüş ise bunlar gömükmenderes olarak isimlendirilir.
Akarsularla birlikte yağmur, selcik ve sel sularının meydanagetirdikleri başka bir aşınım şeklide peri bacalarıdır. Bunlar, volkantüfleri içinde oluşmuş çok özel şekillerdir. Aynı arazide rüzgaraşındırmasının da etkisi ile mantar kaya (şeytan masası) gibi şekilleroluşur.
Peri bacaları, vadi ve plato yamaçlarında yağmur, selcik ve selsularının oluşturduğu yarıntılar arasında meydana gelen piramitşeklindeki oluşuklardır. Bunların bazıların tepesinde sert bir tabakakalıntısı bulunmaktadır. Örnek Ürgüp – Göreme – Nevşehir çevresindeperi bacısı örnekleri vardır.
Peneplenler, başta akarsular olmak üzere rüzgar erozyonu ve yüzeyselerozyonun da etkisi ile meydana gelir. Tam olarak oluşabilmesi için çokuzun bir süre yer kabuğu hareketlerinin olmaması gerekir.
2. Biriktirme Şekilleri:
Akarsuların oluşturdukları şekillerin bir kısmı da onların taşıdıklarımalzemeyi biriktirmeleri sonucu oluşur. Bunların başında birikintikonileri gelir.
Birikinti konileri akarsuların taşıma güçlerinin iyice azaldığıyerlerde oluşur. Dik yamaçlar boyunca akarsular hızlı akar. Bu sularınaşındırma ve taşıma güçleri de fazladır. Ancak akarsular birden düzlüğeulaştıkları zaman hızları ve alüvyon taşıma güçleri azalır. Bununsonucu akarsular yamaçlardan taşıdıkları alüvyonları düz yerlerdebiriktirirler. Birikinti konilerini daha yayvan olanlarına da birikintiyelpazeleri denir.
Bir başka birikinti şekli ise deltalardır. Bunlar akarsularıntaşıdıkları alüvyonların deniz veya göl kıyılarında birikmelerisonucunda olur. Deltaların oluşabilmesi için gel – git olayları, denizakıntıları ve dalgaların güçlü olmaması gerekir. Aksi halde akarsularınkıyıya getirdiği alüvyonlar, bu hareketler sonucu deniz açıklarınataşınır ve delta oluşamaz.
Akarsu yataklarında meydana gelen kum adaları da birikinti şeklidir.Bunlar, kurak mevsimde akarsu yataklarında suların azalması sonucuoluşan geçici şekillerdir.
Akarsular tarafından oluşturulan sekiler, önce biriktirilenalüvyonların daha sonra aşındırılmasıyla olur. Aşındırma sonucu bazenalüvyonların altındaki ana kaya da kazılır. Sekiler, önceki vaditabanlarının akarsularla yeniden kazılması sonucu yüksekte kalmışdüzlüklerdir. Akarsu yataklarının kenarlarında basamaklar şeklindebulunurlar.
Konu: TÜrkİye’de Akarsularin OluŞturduĞu Şekİller (Okunma sayısı 842 defa)
Temmuz 04, 2007, 02:32:56 ÖÖ
