TÜRKİYE’DE SANAYİ:
Giriş: Topraktan ve ya toprak altından elde edilenhammaddeler,sanayi yolu ile tüketime elverişli hale getirilir.sanayiadı altında toplanan farklı işlerden bir kısmı el ve tezgah işleridır.Her ikisinin de, belirli bir hammaddenin maddeye dönüştürülmeişlemi yapılır. Bu işlem yaplırkende iki önemli faktör devreye girer.İşçi ve enerji, Bu iki faktörün yanında kapital ile hammaddenin imalatadönüştürülmesi hedeflenir . Görüldüğü gibi geniş anlamı ile sanayiişlenmiş yada işlenmemiş maddelerin,fabrikada veya imalathanelerdeişlenerek,kullanılır hale getirilmesidir.
Önceleri, bütün hammaddeler elde veya tezgahlarda işlenir. XVIII.yüzyılsonlarına doğru buhar gücünün bulunması ve bu enerjinin sanayi dekullanılması ile doğan büyük endüstri,XIX. Yüzyıl içinde egemen durumageçti öyleki el tezgahları ve el sanatlarına dayalı küçük imalat sanayikaybolmaya başladı.
Büyük sanayi nin hızla gelişmesi sonucunda her ülke sanayisiningelişmesine önem vererek ülkeler hammaddelerini kendileri işlemeyeçalışmaktadırlar.
ÜLKEMİZDE BÜYÜK SANAYİ’NİN KURULMASININ EVRELERİ:
Ülkemizde büyük sanbayinin kurulması çok eskiye dayanmaktadır.Bununlabirlikte sanayi kuruluşu sırasında , gerekli koruma tedbirlerialınıp,yeni sanayi kollarının geliştirilmesi pek olası değildir. ÇünküOsman lı devleti XVI yüzyılda Avrupa devletleri ile Kapitülasyonlar adıverilen anlaşmalar imzalamıştır. Önceleri yararlı
olan bu anlaşmalar daha sonraları Osmanlı devletinin gerilemesindebüyük rol oynamıştır. Bunun sonucunda sanayiinin gelişmesine engelolmuştur.
Bu dönemde ülke isteğini karşılayacak bir takım küçük kuruluşlar bulunmaktaydı. Bunlar.
*Toprak ürünlerini ülke içinde tüketebilecek hale getirmek içinkurulanlar;yağ,sabun,değirmencilik ,makarna,sebze ve konserve gibi.
*Besin sanayi ile ispirto içki ve tütün sanayi
*Daha çok köylü ve askerin gereksinimini karşılamak üzere bazı dokuma işleri.
*Dericilik
*Dışardan getirilmesi güç ve pahalı olan bazı yapı malzemesi hazırlanması,örneğin tuğla,çimento gibi.
*Birkaç geni ve makine onarım evi.
Bu kuruluşlardan hemen hiç biri ülke gereksinimini karşılayacakdurumda değildi.bir çoğu büyük fabrika olmaktan çok,yarı tezgah işibiçimindeydi.Hiç biri Avrupa ile yarışacak durumda değildi.Ayrıca buişletmelerin Büyük çoğunluğu yabancı yatırımlar ile kurulmuştur. Lozanantlaşması ile,1923 ‘de kapitülasyonlar kaldırılınca,ülkede sanayialanında hafif kıpırdamalar başladı. 5 yıl içinde, önce 1927 tarihindeTeşviki Sanayi kanunu çıkarıldı. Bu kanun ile ülkede sanayi nıncanlanması amaçlanmıştır. 1929 ithal malları üzerinde gümrük vergisikullanılmaya başlanılmıştır. Daha sonra Sanayi ve Madden Bankası , 1933te de Sümerbank adını almıştır.
TÜRKİYE’DE SANAYİNİN GELİŞMESİ
Ülkemizde sanayi kısa sürede hem çok hızlı gelişmiş veçeşitlenmiştir.Ekonomimizde göze çarpan başlıca özeliklerden birisibudur.Bu gelişme son 30-40 yıl içinde olmuştur.Türkiye’de sanayiiningelişimi nin başlangıcı Cumhuriyet olmuş ancak bunun gelişmesi veçeşitlenmesi 1950 ‘den sonra olmuştur. Ülkemizde bu gün sanayideçalışan nüfus %12 dır.Ülkemizde ilk yılardan başlamak üzere sanayialanaınadaki gelişmeler daha çok tarıma dayalı sanayi alanında olmuştur.
TÜRKİYE’DE SANAYİNİN GELİŞMESİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER:
1-Çeşitli ve bol hammadde varlığı
2-Gerekli eneji için ülkemizde zengin taş kömürü ve yakınında demir yatakları bulunması. Güçlü ve bol su kaynakları
3-Son yıllarda termik santrelerin doğal gaza dönüştürülme çalışmalarına önem verilmektedir.
4-Hıdro-elektrik santralerine gelince ;akarsuların suyun düşüş güçündenelektrik enerjisi sağlamak için son yıllarda büyük barajlar yapılmış vebir kısmada yapılmaktadır.
TÜRKİYE’DE SANAYİNİN BÖLGELERE GÖRE DAGILIMI:
Türkiye’nin sanayiinin coğrafi dağılımına bakıldığında,çok büyük birdengesizliğin olduğunu görürüz.sanayi etkinliklerinin coğrafi dağılışıbakımından ,tüm ülke sanayisinin %60 ‘nın bulunduğu Marmara bölgesibaşta gelir.Bunun başlıca nedeni ülkemizin en büyük sanayi merkeziİstanbul’un bu bölgede yer almasıdır. 1960 yıllarında ülkemizinsanayisinin 1/3 isrtanbulda bulunmaktaydı. İstanbul öteden beri büyüknüfus kütlesi ile hem büyük bir tüketim pazarı hem de iş gücünün kolaysağlana bileceği bir merkezdir.sanayicin ihtiyacı olan hammaddenindeburaya getirilmesi de kolaydır.. Ayrıca kapitalinde burada toplanmasıve kentin Türkiye’de birinci ticaret merkezi oluşu da buna yardımetmiştir. Bu durum ülkemizde daha cumhuriyetin ilk yılarında kendinibelli etmişim. İlk kuruluşlar doğrudan doğruya kentin içinde (Haliçkenarı gibi) ya da hemen yanı başında (Zeytinburnu-Bakırköy)kurulmuştur. Daha sonra sanayi kuruluşları kent dışına yerleşmeyebaşladılar.Buğün’de
bu kuruluşlar bir taraftan kentin batısında Marmara kıyılarındanitibaren içeriye doğru geniş bir yer alan alan üzerindekurulmaktadır.(Sefaköy-Halkalı gibi ) diğer taraftan , kentindoğusundan itibaren,özelikle İzmit körfezi kuzey kıyıları boyuncagelişmeye başlayan sanayi, önceleri Kartal-Pendik-Tuzla hattında ,dahasonra da giderek,kıyı boyunca tüm körfezin kuzeyine yayılmıştır.İzmitve çevresinde oluşan sanayi ise, batıya doğru gelişerek İstanbul sanayibölgesi ile birleşmiş ,doğuda ise ,yalnızca sapanca gölünün kuzeykıyıları dışında kesintiye uğramıştır .Böylece ülkenin belki dev enyoğun sanayi bölgesi ,İzmit körfezi kuzey kıyısı boyunca ,bir yandanİstanbul ile birleşirken ,doğudan Köseköy-Uzun tarla yöresinde doğuyadoğru giderek genişlemektedir.
Marmara bölgesinin içindeki ikinci büyük sanayi bölgesi ise,BursaOvasında gelişmiştir.Özelikle dokuma ,gıda ve son yıllarda otomobilsanayiside bu yöredeki gemlik-İnegöl,Yenişehir gibi kentlerinçevresinde gelişmektedir.daha güneyde ise ,yeni yeni gelişme gösterenBalıkesir sanayi bölgeside yer almaktadır.
Trakya yöresine gelince,Bu yörenin en büyük sanayi merkezi Çerkezköyorganize sanayi bölgesidir. Tekstil,metal ve boya sanayinin yaygınolduğu bu kesimde ,sanayi giderek genişleme eglimindedir.Trakya daÇorlu,Alpulu,Edirne,Tekirdağ gibi kentlerin çevresinde,çeşitli sanayikuruluşları serpişmiş durumdadır.
Türkiye’de sanayi etkinlikleri bakımından ikinci sırayı Ege Bölgesialır ki bunun nedenide bölge içinde ülkemizin ikinci sanayi merkezidurumunda olan İzmir kentinin bulunmasıdır. Önemli, sanayi kuruluşlarıİzmir kentinin çevresinde toplanmıştır.Bunun dışında dokuma ve gıdasanayi ağırlıklı pek çok kuruluş Aliağa,Aydın,Manisa,nazilli,İzmir,Ayvalık,Söke,dalaman yörelerinde gelişmegöstermiştir.
Türkiye nin üçüncü sanayi kümelemesi ,Batı Karadenizbölümündedir.Özellikle Zonguldak yöresinde,madden kömürü varlığınadayanana bir toplanma vardır. Ülkenin ilk ve en eski Demir çelik sanayiburada Karabük çevresinde gelişmiştir,bunu daha sonra Ereğli demirÇelik kompleksi katılmıştır.Bu iki kuruluşunda bunlara bağlı yan sanayininde gelişmesi ile yöre ,yoğun bir ağır sanayi bölgesi olarak ortayaçıkmıştır.
Bu üç bölgeden başka Türkiye de bugünkü durumda sanayi bölgeleri değil,coğrafi bölgeler içinde az çok dağılmış olan aktif sanayimerkezleri,gösterilebilir. Başlıcalar ; İç Anadolu bölgelesindeAnkara-Kırıkkale ve Eskişehir-Kayseri-Sivas yöreleri,Doğu Akdenizbölümünde Adana-Mersin yöresi yani Çukurova Sanayi Bölgesi ileGaziantep-Hatay sanayi bölgeleridir.Ayrıca ,Orta Karadeniz de samsunyöresi ve hinterlandı,İç batı Anadolu da Kütahya-Afyon çevresi,DoğuAnadolu’da Malatya –Elazığ, Güneydoğuda Anadolu’da Diyarbakıryöresi,gelişme gösteren aktif yerel sanayi bölgelerdi olarak dikkatiçeker.
TÜRKİYE’DE SANAYİ KOLLARI
GİRİŞ:Bügun ülkemizde bulunan tüm sanayi kolları üzerinde ayrıayrı durmaya ve bazıları büyük fabrika,pek çoğu ise atölye ölçüsündeolan sanayi kurumlarının,adlarını ve yerlerini teker teker belirtmeyeolanak yoktur.Dolayısıyla bu tür sanayi kuruluşlarının ,beli bir gruXXXinde toplayarak sınıflandırmak,niteliklerini ve yerlerinibelirtmek,daha yararlı olacaktır.
Bugün, Türkiye’deki sanayi etkinlikleri büyük ölçüde tarıma bağlıgörünmektedir.yani sanayi hammaddesini çoğunlukla tarım vehayvancılıktan alır.İlerde de sanayi etkinliklerinin hangi yöndengelişirse gelişsin ham maddesi büyük ölçüde tarımsal ürünlere dayanansanayiinin önemli yer tutacağı sanılmaktadır. 1989 istatistik yılığınabaktığımızda ,gerçekte en büyük payın tarımsal hammaddeye dayandığıgörülmektedir.
A- BESİN VE İÇKİ SANAYİ
Ülke ekonomisindeoldukça önemli bir yer tutan gıda sanayi,aynı zamanda en eski sanayikoludur.Topraktan alınan tarımsal ürüne dayalı bu sanayi ,un ve unluürünler.süt ve süt ürünleri,konserve,şeker,çay,çeşitli yem sanayisi ileiçki sanayisidir.
1-UN VE UNLU ÜRÜNLER SANAYİ:
Besin maddeleri sanayisi içinde en yaygın sanayi kolunu oluşturan,undanyapılmış çok çeşitli sanayi bulunur.Bunlar arsında değirmencilikoldukça yaygındır.Özelikle İç Anadolu bölgesindeEskişehir,Konya,Ankara,ayrıca çok nüfuslukentlerde;İstanbul,İzmir,Adana,Bursa v.b.yüksek kapasiteli unfabrikaları bulunur.Ülkenin en büyük hacimli ürünü olan tahılı unhaline getirmek üzere ,daha çok yerel tüketim bölgelerinde,su,motor verüzgar gücünden faydalanılarak kurulmuş,çoğu küçük ve orta kapasitelideğirmenlerde vardır.
Elde edilen unlar,tarım dayalı sanayiinin oldukça geliştirdiğiKonya,Eskişehir,Adana,Kayseri,Ankara v.b. pek çok kentimizde (baştamakarna olmak üzere,bisküvi,nişasta,irmik gibi)besin sanayisiningelişmesine yardımcı olmaktadır.
2-KONSERVE VE SANAYİ:
Ülkede her an taze sebzeve meyvenin bulunabilmesi ,bu sanayiinin henüz gereği kadar yaygıngelişme göstermemiş olmasını temel nedenidir.Konserve kullanımının,dahaçok büyük kentlerde ve kışın gelişmektedir.
Sebze konserve üretim alanları ,Bursa ve Çanakkale gibi,sebzeciliğinyaygın ve yoğun yapıldığı illerimiz vardır.Ayrıca ülkenin iyi kalitedeürün üreten yörelerinden ,örneğin,Bursa,İstanbul,Ankara,İzmir gibibüyük tüketim merkezlerinde meyve,reçel,marmelat ve sebzekonserveleri,domates salçası fabrikaları ve atölyeleri bulunur.AyrıcaGelibolu,Erdek,Çanakkale gibi kentlerimizde balık konserveciliğiyaygındır.
3-SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ SANAYİ:
Ülkemizde,hayvancılığın birinci derecede geçim kaynağı olanbölgelerimiz,örneğin Doğu Anadolu Bölgesinin Erzurum-Kars yöresiile,Karadeniz bölgesinin Doğu Karadeniz Bölümü,(Özelikle Trabzonçevresi)süt ve süt ürünlerinin ,yoğun sanayi faaliyetlerinin yapıldığıbölgedir.Hayvansal yağ ile peynir,sütün fazlaca elde edildiğibölgelerde,dağınık şekilde yapılır.İnek sütünden elde edebilen yağ vepeynirler,kuzey ve kuzeydoğu bölgelerimizde aygın olduğu halde,koyunsütünden elde edilen ürünlerin Güneydoğu Anadolu’da (Urfa veDiyarbakır) yaygındır.
Yağ ticareti ile uğraşan komisyoncular,kalitesi genellikle birbirinitutmayan ürünleri toplayıp,büyük kentlere gönderir ve çok defa,oradakikalitenin büsbütün bozuk hale gelmesine sebep olur.Bu durum ve fiyatyüksekliği,son yıllarda,halkı,İstanbul,;İzmir,Adana gibi merkezlerdefabrikalar kurulmuş,bitkisel margarin tipi yağlar tüketmeyeyöneltmektir.
Tereyağı ve peynir yapımında çok dağınıktır.Bunlardan birincisi,dahaçok büyük tüketim merkezlerinin çevresinde,ikincisi Trakya,GüneyMarmara (Bursa,Balıkesir) ve Kars yöreleri gibi ,sütü bol bölgelerdegelişmiştir.Ayrıca,İstanbul,İzmir,Adana ve Kars yöresinde gelişmiş vefabrikalar kurulmuştur.
4-ŞEKER FABRİKALARI VE SANAYİSİ:
Türkiye’deilk şeker fabrikası,Alpullu’da kurulmuştur.1926 da açılan ilk fabrikaile bunu izleyen üç fabrika(Uşak,Eskişehir,Turhal) 1935 ‘te devletkontrolü altında toplanmıştır.Bu fabrikalar olağanüstü çalışmalarla1950 lere kadar ,ülkenin şeker ihtiyacını karşılayabilmiş ise de ,yakınbir devrede ,bu isteğin artmasına karşılık,üretimin 175-200 bin tonugeçmemesi,sorunun yeniden ele alınmasını gerektirmiş, önce 11 yenifabrika(Adapazarı,Susurluk,Burdur,Konya,Kütahya,Amasya,Kayseri,Malatya,Elazığ,Erzurum,Erzican) daha sonra iki fabrika(Ankara ve Kastamonu) kurularak,bu sayı 17 ‘ye ulaşmıştır.Bugün busayı,Erciş,Ilgın,Muş,Konya,Ereğli,afyon,Niğde fabrikalarının açılmasıile 23 olmuştur.
5-İSPİRTO,RAKI,ŞARAP VE BİRA SANAYİ:
Bir sanayi hammaddesi olan ispirto,genellikle,şeker fabrikalarınınmelasında elde edilmektedir.Ülkede üzümden ispirtolu(alkolü) içkileryapan küçük imalathaneler ve fabrikalarçoğunlukla,İstanbul,İzmir,Ankara,Yozgat ve Kayseri’de birafabrikaları.Yozgat ve Kayseri de malt fabrikaları vardır.Şarap fabrikave yapım evleri,ülkenin birçok bölgesinde bulunmaktadır.Özelikle,yerelüzümlerden elde edilen bu şarapların bir bölümü Tekel tarafından birbölümü ise özel sektör tarafından üretilmektedir.Şarapürünümüzün,nitelik ve yüksek alkol derecesi ile ,dış piyasada alıcıbulmaktadır.Bugünkü koşullarda,üzümlerimizin yalınızca % 5’i şarapüretiminde kullanılmakta olup,bu oranın ilerde artacağı sanılmaktadır.
6-TÜTÜN SANAYİ:
Ülkemizde hem her yöresinde yetişen tütün ve buna dayalısanayi,oldukça gelişmiştir Tekel İdaresi tarafından işletilmekte olantütün özelikle Marmara Bölgesinde İstanbul da Cibalı ve Maltepe,EgeBölgesinde İzmir,Akdeniz Bölgesinde Adana da ,Karadeniz BölgesindeSamsun ve Tokat’a Doğu Anadolu’da Malatya da ve Bitlis’te işlenereksığara olarak üretilmektedir.Bu fabrikalarda işlenen tütün daha sonrabir bölümü sigara halinde ülke içinde büyük bölümü ise harmanlanarakdış ülkelere satılmaktadır.
7-BİTKİSEL YAĞ VE SABUN SANAYİ:
Ülkemizde bitkisel yağolarak zeytin yağı,ay çiçek yağı,mısır özü yağı ve pamuk yağıkullanılmaktadır.Ülkenin önemli yağlı hammaddesi olan zeytin yetiştiğibölgelerde çoğu küçük atölyeler halinde yağ presleri vardır.Bunların enfazla yoğunluk taşıdığı bölgeler Marmara ve Ege bölgeleridir.Bunlararsında iki yöre bu üretimin yüksek orana eriştiği yerlerdir.İlkiEdremit,Ayvalık yöresi diğeri ise Gaziantep tir.Yüksek kapasiteli vekaliteli zeytin yağı üretimi yapan bu yörelerde yağın asidi düşük olankısmı doğrudan doğruya besin olarak tüketilir.yüksek asitli pirina adıverilen küspeler ise sabun yapımında kullanılır.Belirtilen bu yörelerdeaynı zamanda sabunda üretilmektedir.Ülkenin daha başka yağ ve sabunfabrikaları da vardır.Bunlar yağlı hammaddenin yetiştiği bölgede değilgetirildiği liman kentlerinde örneğin İzmir,Mersin,İstanbul dakurulmuştur.
Ülkenin özelikle Marmara ve Ege bölgeleri ile İç Anadolu ,Karadeniz iniç kısımlarında ve bazı Doğu Anadolu kapalı depresyonlarında üretilenayçiçeğinden çiçek yağı küspesinden ise sabun yapılmaktadır.Sonyıllarda geliştirilen ve ara tarım ürünü olarak kullanılan soyafasulyesinden elde edilen soya yağıda giderek yaygınlaşmıştır.
Özellikle Ege ve Akdeniz de pamuk çekirdeğinden çiğit çıkarılan pamukyağı mısır özü yağı yer fıstığı yağı da lokal olarak üretilen vetüketilen yağlardır.Ordu da soya yağı fabrikası vardır.Tuvalet sabunudaha çok büyük tüketim merkezlerinden İstanbul ve İzmir de kurulanfabrikalarda üretilmektedir.
8-DİĞER BESİN SANAYİSİ:
Tarımsal hammaddede kullanılan besin sanayisi kolları arasında çayve yem sanayisini de saymak gerekir.Çay sanayisi üretim bölgesi olanDoğu Karadeniz kıyılarında kurulmuş olan çok sayıda fabrika veatölyelerde yoğunlaşmıştır.Sayısı her sene artmasına karşılıkfabrikalar yetişememekte,toplanan yaş yaprakların hemen hazırlanmasıgerekli olduğundan yeniden bir çok fabrika kurulmaktadır.Kuru çayüretimi her yıl giderek artmaktadır.
Yem sanayisine gelince hayvancılığımızın verimli olabilmesi için sonyıllarda bu konuya önem verilmeye başlandı.Büyük kentlerde mezbaha vebesin sanayisi artıklarını,balıkçılık merkezlerinde tüketim artıklarınıdeğerlendirmek için İstanbul,Trabzon,İzmir,Samsun, Ankara,Adapazarı davb. fabrikalar kurulmuştur.Bu fabrikalar daha sonra yaygınlaşarakEskişehir,Bandırma ve Mersin gibi çeşitli yerlerde de açılmayabaşlamıştır.
B- DOKUMA VE GİYİM SANAYİSİ
Türkiye’de dokuma sanayisi son otuz-kırk yıllıda büyük gelişmegöstermiş dış piyasalarda da etkili duruma gelmiştir.Ülkemizde dokumasanayisinin bütün çeşitleri vardır.Bugün büyük fabrikalar halindeçalışan devlete ait kuruluşlara son dönemde sayıları çok artan özelsektöre ait fabrikalar nedeniyle dokumacılık her yönden ilerlemiştir.
1-DOKUMA SANAYİSİ
Ülkede dokuma sanayisi için gerekli tüm maddeler bulunmasınakarşın yakın zamana kadar bunların az işlediği ve bu yüzden kumaş vedaha başka dokumalar için dış piyasaya muhtaç kalınmaktaydı.Çünküönceleri ülkede bulunan hammaddelerle örneğin yerli pamuk ile –ancakkaba Amerikan kumaşı yerli yün ile ise şayak adı verilen yünlü kumaşdokunulmaktaydı. Ülkede kaliteli kumaş dokuması için gereklihammaddenin niteliği değiştirildi.uzun lifli ince dokunabilecek pamuktürleri geliştirildi.Kaliteli yün ve yapağı önce ithal edildi dahasonra ülke içinde melezleme sistemi ile bu hammaddede de üretilmeyebaşladı.böylelikle evvelce kurulmuş yünlü ve pamuklu dokuma fabrikalarıgenişletildiği gibi yenileri de kuruldu. Böylece dokuma sanayisi büyükbir gelişme göstermiş ülke gereksinimi dışında ihraca tada geçilmiştir.Bugün ülke içinde dışardan sipariş alınarak Avrupa’nın ünlü kumaşfirmalarına kumaş dokunarak ihraç edilmektedir.
Pamuklu dokuma sanayiisin de İstanbul ,Adana gibi merkezlerde kikuruluşlara Cumhuriyet döneminde Kayseri,Nazilli,Malatya,Konya Ereglisive daha sonrada Erzincan,Denizli,Adana,Tarsus,Antalya,Aydın,Manisa,İzmir,Karaman,Uşak,Adıyaman gibi kentlerde yenileri katılarak çeşitliiplik üretim ile tülbent,patiska,basma ,poplin gibi pamuklu dokumalaryapılmaya başlanmıştır.Bundan şile gibi bazı kasaba ve köylerde depamuk ipliğinden el tezgahlarından bez ve kumaş dokunmaktadır.
Yün sanayiisinmde ise yün ipliği ,yünlü kumaş ile batan ye vekilim gibi dokuma işleri ile trikotaj gibi örme işleri yer alır.Herekeİstanbul Fes hane gibi eski yünlü dokuma fabrikaları genişletilipnitelikleri geliştirilmiştir.Bursa da Merinos fabrikası kamu sektörünceaçılmış ülkenin en büyük yünlü kumaş fabrikalından biridir.Ayrıcaİstanbul da ve İzmir de özel sektörce yeni fabrikalar kurulmuştur.Bubüyük kuruluşlar daha çok dışarıdan gelen Merinos yünlü ipliğinikulanırllar.Örme trikotaj sanayisi ise başta İstanbul olmak üzere bazımkalabalık nufüslü kentlerde yoğunlaşmıştır.
Bursa ve İstanbul gibi kentlerde oldukça önemli bir yer tutan ipekdokumacılığı son yıllarda yapay ipliklerin ortaya çıkması ile giderekyerini yapay lifli dokumacılığa bırakmaktadır.Öncelleri dışarıdan ithalyolu ile gelen yapay lifler son yıllarda Türkiye de de üretiminebaşlanmıştır.Başta İstanbul olmak üzere bazı kentlerde yapay liftenkumaş dokunmakta perde,çorap vb maddeler üretilmektedir.
2-HALICILIK
Halıcılık Türkiye de ünlü ve çok eski bir el sanatı dır yerli yünlerin kalitelileri ve yerli
Boyacılık ile teşvik görmüş olan halıcılık birinci ve ikinci dünyasavaşları sırasında bir hayli geriledikten sonra yeniden gelişmeyebaşlamıştır ve de uzun yıllardan bertiş oldukça faal halıcılıkmerkezleri vardır.Bunların dokudukları halı ,kilim ve seccadelerniteliğiyle birbirinden ayrılır.Tezgah sayısı bakımından başta Ispartagelir.Isparta halıları gerek kente gerekse çıvar köy ve kasabalarda kitezgahlarda dokunduktan sonra Isparta’ya getirilerek yıkanır ve sonhazırlıkları yapılır.
İkinci büyük halı üretimi alanı Uşak tır.Yakın çevresinde ki Gördes de,Demirci,Kula gibi kentler de birer halıcılık merkezleridir.Ülkedediğer merkezler arsında,Kayseri-Bünyan,Konya ve Sivassayılabilir.Bunlar dışında,İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da bir çokyerde,halı ve keçe tezgahları vardır.Halıcılık,büyük sanayietkinlikleri arasında,son yıllarda,giderek daha fazla yer almayabaşlamıştır.
3-GİYİM (KONFEKSİYON)SANAYİSİ:
Yukarıdabelirtilen pamuklu,yünlü,doğal ve yapay ipekli kumaşlardanyararlanılarak.ülkede etkin bir giyim sanayisi gelişmiştir.Baştaİstanbul olmak üzere,ülkede 1989 istatistiklerine göre 40.000’ninüzerinde elbise,çamaşır,kazak,vb. gibi konfeksiyon atölyeleri ve üretimmerkezleri vardır.Daha çok orta ve küçük çaplı kuruluşlardan oluşangiyim sanayi,giderek gelişen,büyüyen ve bağımsız bir sektör olmaktadır.
4-DERİCİLİK VE DERİ SANAYİSİ:
Dericilik ülkede oldukça yaygın bir iş koludur.Bugün,büyük ölçüdedışa dönük üretim yapar gibi görünen bu sektöre ait fabrika veatölyelerin %80’i İstanbul’da toplanmıştır.Bilinen kuruluşların pekçoğu küçük işletmelerde olup,Beykoz Deri ve Kundura Fabrikasıgibi,birkaç büyük kuruluş da vardır.Bu sanayi kolunda gerekli iyi cinsişlenmiş deri ve kösele cinsleri yurt dışından gelmektedir.dışarıya daham deri satılmamaktadır.Ancak,son birkaç yıldır,bu sektörde oldukçahızlı atılımlar vardır.Deriler,gerek içeride,gerekse dışarıdangetirilerek burada işlenmekte ve deri ye dayalı konfeksiyonsanayii,oldukça hızlı bir şekilde gelişmektedir.
C- MADEN SANAYİSİİ:
Türkiye de,Cumhuriyet devrinin ilk yıllarında (bir kısmı dahaönceki yıllarda) kalma kuruluşlar bulunuyordu.Daha çok dışardangetirilen yarı işlenmiş madenleri kullanarak çivi,tel,boru gibimaddeler yapılıyordu.Ayrıca özellikle İstanbul da döküm atölyeleri,gemive motorlu taşıt onarım yerleri bulunmaktaydı.Ülkede ilk madden eritmekuruluşu,1936 da Maden kasabasında,bakır cevheri işlemekle başlamış vedaha sonra çeşitli eritme kuruluşları faaliyete geçerek bu sanayigelişme göstermiştir.
1-DEMİR-ÇELİK SANAYİSİ:
Ülkemizde , beş yıllık sanayi planı uyarınca,doğrudan doğruyademir-çelik elde etmek üzere 1937 yıllında Karabük’te bir fabrikaaçıldı ve hızla gelişti.Bu fabrika ,enerji gereksinimini Zonguldakkömür havzasından,demir cevherini ise Divriği’den almaktaydı.Ülkeningelişen ekonomik koşulları ve üretimin talebi karşılayamaması nedeniile 1965 yıllında ulaşım kolaylığı ve kömür havzasına yakınlığı gibiavantajlarda göz önüne alınarak Karadeniz Ereğli’sinde ikincidemir-çelik fabrikası kuruldu.Bu fabrika ham demiri Divriği den Samsun‘a demiryollu,oradan deniz yollu ile ) ve Edremit’in Ak çayiskelesinden deniz yolu ile alır.Gerekli durumlarda ham demir ithalyolu ile de karşılanmaktadır.Ülkenin üçüncü demir-çelik fabrikası iseİskenderun’da kurulmuştur.Fabrikalar yuvarlak demir,inşaat demirleri-raylar,levha,saç,teneke,tel,çelik ve çekme borularıüretmektedir.Gelişen teknoloji ile birlikte kaliteli alaşımdan yapılmışüretim maddeleri,ülke ihtiyacını karşılayacak düzeyegelmiştir.Ülkemizde özellikle büyük hidro-elektrik santrallerinindevreye girmesi ile elektro-metalürji sanayisinin gelişmeye başladığıgözlenmektedir.Özelikle İstanbul-İzmit sanayi bölgesinde,bu tür modernsanayi kuruluşları bulunmaktadır.Bu tür kuruluşların ilk,1962 yılındaAntalya yakınlarında kurulan ve Kepez Hidro-Elektrik Santralindenaldığı enerjiyi kullanan,ferro-krom ve asetilen fabrikasıdır.
2-BAKIR VE ALÜMİNYUM SANAYİ:
Ülkemizde oldukça bol bulunan alüminyum ile bakır madenlerininenerjinin giderek artması ile birlikte metalürji sanayisi içindeki payıartmaktadır.Diyarbakır-Elazığ yöresindeki Maden de çıkarılan bakırcevheri ilk bakır alanıdır.Burada kurulan bakır ergitme sanayisideülkede oldukça eskiye dayanan bir geçmişe sahiptir.Doğu Karadenizbölümünde bulunan ve
oldukça zengin bir cevher rezervine sahip olan Murgul(Göktaş) ta isebakır izabesi ve buna bağlı yan sanayiinin geliştiğigörülmektedir.Karadeniz Bölgesinin Orta Karadeniz bölümünde de birkaçbakır üretim sahası (Giresun-Esbiye ve Sinop’ un Küre yöresi)bulunmaktadır.Bu yöredeki bakır levha ,tel,lister bakır,külçe bakırhalinde üretim yapan bu fabrikaların yanında yan sanayi olarak ta asitsülfürlük fabrikaları bulunur.
Batı Torosalarda ki çok zengin boksit(alüminyum oksit) yataklarındançıkarılan cevher,Seydişehir’de kurulan alüminyum fabrikasında izabeedilerek külçe,levha gibi yarı işlenmiş hale getirilmektedir.Yıllıkkapasitesi 40.000 ton külçe alüminyuma yaklaşan bu kuruluş dışındaözelikle İstanbul-İzmit sanayisi bölgesinde ve diğer büyük sanayibölgelerinde daha küçük boyuta özel sektöre ait alüminyum fabrikalarıvardır.
3-ASKERİ MALZEME SANAYİSİ:
Ülkemizde demir-çelik üretiminin sağlanması madden işleyen sanayikuruluşlarının gelişmesine temel hazırlamaktadır.Bu kuruluşlardanönemli biri gerçekte top,tüfek,mermi vs yapmak üzere kurulmuş olan veşimdi Makine ve Kimya sanayisi kurumları içen de yer alan bir çokmakine alet yedek parça üreten Kırıkkale fabrikaları dır.Buradakikuruluş oldukça geniş ve entegre bir fabrika olup çeşitli harp sanayigereksi mini karşılamaktadır.
Son yıllarda bir kısım parçaları içeride üretilecek biçim de uçakmontaj ve bakım fabrikaları kurulmuştur.Ankara ve Eskişehiryakınlarında kurulan bu fabrikalarda aynı zamanda bakım ve tamirünitelerim le doğrudan yedek parça üreten üniteler vardır.Adapazarı’nda kurulan tank üretim ve palet fabrikasında da askeri araç üretimiyapılmaktadır.
Askeri malzeme üretim ünetileri içinde ordu gereksinimini karşılayandikim evleri ile askeri ulaşım ve haberleşme cihazları üretimmerkezleri de Başta Ankara olmak üzere,ülkenin çeşitli yerlerindekurulmuştur.
4-GEMİ VE VAGON SANAYİSİ:
Ülkemizde,özelikle gemiyapım sanayi,oldukça eskiye dayanmaktadır.Gölcük ‘te cumhuriyetdöneminde kurulmuş olan ve harp filomuzun bakım ve tamiratını üstlenenaskeri tersanede bugün çeşitli tonajlarda muharebe destek ikmalgemileri,denizaltlıları üretilmektedir.bir başka gemi inşaattezgahlarında İstanbul’da Haliç ve İstinye de bulunmaktadır.Buradaaskeri,ticari ve diğer gemilerin tamirleri ile bazı tip gemilerin inşaasıda mümkün olmaktadır.Son yıllarda İstanbul kentinin yakınında Tuzlada büyük bir gemi marinaları fabrikasıyla giderek yerli katkı yapıartarak gemi yapılmaktadır.
Ülkede ayrıca Gelibolu ve İzmir de gemi yapım tersaneleri bulunmaktansa da kapasiteleri fazla büyük değildir.
Önemli bir başka yapım sanayiside Devlet demir yollarının gereksiniminikarşılamak üzere Adapazarı da kurulan Devlet Demiryollarıfabrikalarıdır.Yük ve yolcu vagonu yapımının ağırlık kazandığı bufabrikalıda ayrıca bakım ve onarımda yapılmaktadır.Eskişehir,Sivas veKayseri de lokomotif yapımı bakım ve onarım fabrikaları ileEskişehir’de ki dizel lokomotif fabrikası önem taşımaktadır.
5- TARIM ARAÇ VE GEREÇLERİ SANAYİSİ:
Tarım ürünlerinin geniş yer kaplaması ve ekle bilir genişalanlarda modern tarım metotlarının uygulana bilinmesi için ülkedecumhuriyet döneminde kurulması planlana ve çok hızlı bir gelişmegösteren tarım araç ve gereçleri yapımı bugün ülkenin pek çok yerindegerçekleştirilmektedir. Başta İstanbul ve Adapazarı olmak üzereİzmir,Adana,Eskişehir gibi kentlerimizin sanayi bölgesinde bu tür araçve gereç üreten fabrikalar bulunmaktadır.
D- OTOMOTİV VE MADENİ EŞYA SANAYİSİ:
Ülkenin önceleri montaj sanayi olarak başlayan kara taşıtlarıyapımı daha sonraları yerli üretime doğru yönelmiştir.İlk kuruluşlarİstanbul yakınlarında jip,kamyonet ve kamyon yapımı olarakbaşlamıştır.tuzla da ki jip fabrikasıyla Gebze,Çayırova da ki Cyrslerfirmasının kamyon ve kamyonet yapımı üniteleri önceleri montaj dahasonrada üretim ,yedek parça üretimi şeklinde oluşmuştur.İstanbul daayrıca Ford kamyon,kamyonet,minibüs ve otomobil fabrikası faaliyetegeçmiştir.
Bursa yakınlarında kurulan Fi at ve Renault otomobil fabrikaları dabugün hemen tümüyle yerli üretim yapmaktadır.İzmir’de kurulan BMCfabrikalında da kamyon,kamyonet ve minibüs üretirimiyapılmaktadır.Ülkemizde son yıllarda da gelişen Man-Mercedes veMitsubishi firmalarının ötöbüs üretimi bu sanayi kolunun yaygınlaşarakgeliştiğini ortaya koymaktadır.
Otomotiv sanayisinin gelişmesi buna bağlı olarak oluşan yan sanayiürünlerin inde üretilmesine ortam hazırlanmıştır.Özellikle oto elektrikdonanımı (Akü,pil,ampul,kablo v.b)gelişmiştir.Buzdolabı,çamaşır makinası ,tulumba ve motorlar ülkede üretilmektedir.Bazı parçaları ithalyolluyla sağlanan bu aletler artık doğrudan yerli üretim olarakdışarıya satılmaktadır.elektrikli araç ve gereçler ile elektronik vehassas cihaz yapımı da ülkede özellikle 1980 den sonra gelişmeyebaşlamıştır. Bu kuruluşların büyük bölümü İstanbul,İzmit sanayibölgesinde İzmir ,Bursa ve Gaziantep gibi büyük kentlerin yakınlarındagelişmiştir.
E-TOPRAK-SERAMİK VE CAM SANAYİ:
1-ÇİMENTO VE TUGLA SANAYİSİ:
Çimento sanayisi,sonyılarda,inşaat sektör gelişmesi ile hızlı bir şekilde ilerlemegöstermiştir.Evvelce İstanbul da iki tane çimento fabrikasıbulunmaktaydı.Biri Zeytin burnun da,diğeri Kartal Yunus ta bulunan bufabrikalıdan zeytin burnu kent içinde olduğundan üretimini durdurmuş,diğeri ise aynı nedenle üretimini durduracaktı.Hammadde bakımından çokzengin kaynaklara sahi
P olan ülkemizde,gelişen inşaat sektörüne parellel olarak,çimentofabrikaları hızla yurt düzeyine yayılmıştır.1926 da 20.000 ton üretimkapasitesine sahip olan fabrikalara Sivas ve Ankara fabrikaları dakatılmıştır.İhraç etme aşamasına geldiğimiz bu sektörde Orta doğu veKuzey Afrika ülkelerine çimento ihraç eder duruma gelmişiz.
Ülkemizde pek çok tuğla ve kiremit üretim alanları ile bir takımfabrikalar vardır.Son yıllarda yüksek kaliteli delikli tuğla üretimigelişmektedir.İstanbul,Kurtköy,Turgutlu Salihli,İzmir,Tekirdağ,Silvirigibi yörelerde de bu tip üretim yaygındır.Ayrıca kıl hammaddesini bololduğu alüvyon ovalarda (Adapazarı, Eskişehir, Bafra) kilin pişirilmesi
ile tuğla yapımı yaygındır.
Ateş tuğlası adı verilen ve ısıya dayanıklı tuğla üretimiise,Sümerbank’ın Filyos’taki fabrikalında;ayrıca daha küçük ölçüdeİstanbul da,Ege bölgesinde ve Konya ‘da krom-manyezit tuğlasıyapılmaktadır.
2-SERAMİK VE CAM SANAYİ:
Ülkemizde hammaddesioldukça yaygın bulunan,kaliteli kaolen ve diğer kilerden seramiküretimi çok yaygınlaşmıştır.İnşaat sektörünün gelişmesi,kaliteli fayansve diğer seramik üretiminde de talebi artırmıştır.İnşaatçinisi,banyo,tuvalet gibi sıhhi malzeme ,sofra eşyası,çini ve fayanskaplama fabrikaları,yaygın bir gelişme göstermektedir Ülkede seramiksanayisinin geliştiği yöreler; Çanakkale’nin Çan ilçesi,Bilecik’inBozüyük ve Söğüt ilçeleri,Trakya da Çerkezköy sanayi bölgesi,Kütahya veİznik yöresinde geleneksel çinicilik ve fayans üretimi yaygındır.
Cam sanayisinin gelişmesi,şişe ve cam eşya yapan İstanbul(Paşabahçe) dekurulan fabrika ile başlar.Bu fabrikada,çeşitli cam eşya ile kristalcam üretimi yapılmaktadır.Gebze Çayırova ‘da kurulan ve daha çokpencere camı üretimine yönelik fabrikada ise,yakın çevreden gelenhammadde kullanılmaktadır.daha küçük ölçüde,İzmir ve Adapazarı’ndan camüretimi yapılmaktadır.
Cam sanayisinin en büyük kuruluşlarından biri ise,çok geniş hammaddekaynaklarının bulunduğu.Trakya Cam sanayi adı ile kurulan bu büyüktesiste,çeşitli kalınlıklarda pencere camı,cam eşya ve malzemesiüretilmektedir.
F- AĞAÇ SANAYİSİ:
Ormanların verdiği önemli malzeme,yaniodun,çeşitli sanayi kollarına hammadde sağlar.Kereste yapıma,ormanbölgelerinin yakınlarında toplanmıştır.Bunlarda,birçok hızartezgahı,orta ya da büyük çapta kereste fabrikaları bulunur.BatıKaradeniz bölümünde,Ayancık,Bartın,Kastamonu,Bolu ve düzce dekereste,parke,lif,elyaf fabrikaları bulunur.Marmara BölgesindeAdapazarı ve Bözhöyük te yine aynı türden fabrikalar vardır.İstanbul’daise daha çok işlenmiş ürünler üretilir.Kontrplak,parke,lif,elyaf,levhave benzeri malzemeler,büyüklü küçüklü pek çok işletme vardır.
Antalya’da ambalaj sandığı,Demirköy’de kereste,Artvin’de ve Bolu’da lifve tahta fabrikaları.büyük üretim kapasitelerine sahiptir.Yine aynışekilde,üretilen kerestenin kullanılması ile İstanbul,Ankara,Bursa gibikentlerde,Marmara Bölgesi ile Karadeniz Bölgesi’nin Batı Karadenizbölümünde,kaliteli ve çeşitli mobilyacılık gelişmiştir.
Odunun bir hammadde olarak kullanılması ile gelişen en önemli sanayikolu ise,kağıt ve selüloz sanayisidir.İlk kağıt fabrikası 1934 yılındaİzmit’te kurulmuştur.1955 yılına kadar Sümerbanka bağlı kuruluş dahasonra Se-Ka(Selülös-Kağıt) Genel Müdürlüğü olarak Sanayi Bakanlığınabağlandı.Uzun süre ülkenin tek kağıt fabrikası olan bu kuruluşa dahasonra başkaları da katıldı.Gazete ve diğer baskı kağıtları,mukavvadayanıklı ambalaj(kraft) kağıdı yapan fabrikalar kuruldu.KaradenizBölgesinde Giresun-Aksu,Zonguldak-Çaycuma fabrikaları ile EgeBölgesinde Dalaman ve Aliağa fabrikaları açıldı.Bu fabrikalar,ayrıcagazete kağıdı ile çeşitli yan sanayi ürünleri de üretilmektedir.
G- KİMYA VE PETROKİMYA SANAYİ:
Kimya sanayisiülkede,önceleri dağınık,küçük ölçüde ve ülkenin gereksinimini kısmenkarşılayacak şekilde kurulmuştu.fakat son yıllarda önemli gelişmelerkaydedilmiştir.Ülkenin tarım ve sanayi alnında giderek arttan isteği,bu alanda büyük ve çeşitli kuruluşlara ihtiyacı artırmıştır.İlkkurulan kimya sanayisi;İzmit’teki klor ve kostik soda fabrikaları ileKarabük’teki asit,sülfürik,amonyum,sülfat,naftalin v.b. üretenkuruluşlardır.Bandırma’daki sülfürik asit,borik asit fabrikaları iseoldukça kapsamlı üretim yapan diğer kuruluşlardır.Ereğli’de demir-çelikfabrikasının yan ürünlerini işleyen sülfürik asit fabrikası ileİskenderun demir-çelik fabrikasının yakınında,sülfürik asit fabrikasıvardır.Elazığ’ın Maden kasabası yakınında sülfürik asit fabrikasıkurulmuştur.Tatvan’da,Van Gölünün suyundan soda çıkaran bir fabrikavardır.
Son yıllarda,özellikle İstanbul’da,temel malzemeleri dışardangetirilerek kurulmuş birçok ilaç fabrikası oluşmuştur.Bunundışında,kibrit sanayiinin İstanbul,Bursa_Orhangazi’de kurulduğugörülmektedir.İstanbul-İzmit sanayi bölgelerinde boya sanayii çokyaygın bir şekilde gelişmiştir.
Kimya sanayii,ülkemizde giderek artan gereksinimi karşılamak üzerehızla gelişmektedir:Kurulan hidro-elektrik santrallerinden ucuz olaraksağlanacak enerjiden,elektro-kimya sanayisi alanındayararlanılacaktır.Kütahya Azot sanayiinin,azotlu gübre gereksiniminiancak kısmen karşıladığı,yeni büyük fabrikalara gereksinimolduğundan,Mersin-İskenderun ve Yarımca’da yeni süper fosfatfabrikaları kurulmuştur.Petrol rafinerilerinin yakınlarında kurulanpetrokimya sanayiinin,çok geliştiği görülmektedir.Petrokimya sanayisiİpraş,Ataş,Aliağa ve Kırıkkale rafinerilerindeki petrol türevlerindenoluşturulan sanayisi görülmektedir.Plastik madde sanayisisinde,dışardangetirilen hammaddeyi kullanmak yollu ile,çeşitli ev eşyası,bazı yapayderi,vb. maddeler üretimi gelişmiştir.Plastik madde sanayii büyükkentlerin yakınlarında oluşmuştur.
Öteden beri,çoğu küçük,bir takım kuruluşlarda ,lastik eşya boru vb.maddeler yapılmaktadır.Oto lastiği ise,İstanbul,Adapazarı,İzmit veİzmir gibi kentlerin sanayi bölgelerinde üretilmektedir.
Ödev hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar:
1-TÜRKİYE I_-II Prof.Dr.Reşat İzbırak
2-TÜRKİYE’NİN EKONOMİK COĞRAFYASI-Y.Doç.Dr.NURAY SERTER
3-ANA BRİTANICA-TÜRKİYE MADDESİ
4-Meydan Loures Ansiklopedisi- Türkiyede Sanayi bölümü
Konu: TÜrkİye’de Sanayİ (Okunma sayısı 1912 defa)
Şubat 18, 2008, 05:05:40 ÖÖ
