TÜRKİYE’DEKİ DAĞLARIN
VE
OVALARIN OLUŞUMU
1. DAĞ OLUŞUMU (OROJENİK) HAREKETLERİ
Bu hareketler dar zamanda, dar olaylar olarak belirir ve tabakalarınduruşunu bozarlar. Hareketler yatay ve dikey olmak üzere iki yöndegelişir. Genellikle, yatay (tanjansiyal) hareketler kıvrılma ve kıvrımdağlarına, dikey hareketler de (radial) kıvrılma ve kırık dağlarına yerverirler. Bununla birlikte, bu iki gurup arasında kesin bir sınırçizmek olanaksızdır. Çünkü, sert tabakalarda kırılma olurken, hemenyanındaki yumuşak tortullar kıvrılabilir. Bu nedenle kıvrım ve kırıkdağları birbirinin içine girmiş olarak da uzanırlar. Diğer bir özellikde, yatay ve dikey hareketlerin aynı anda oluşmaları ya da birbiriardınca gelmeleridir.
Yatay ve dikey hareketler sonucunda oluşan, kıvrılma ve kırık dağlarıyeryüzünün “Öz Yapı” yüzeyini oluştururlar. Aşağıda işleyeceğimizyerkabuğu yaylanmaları (epirojenik hareketler) ile dağ oluşumu(orojenik) hareketinin ikisine birden yer kabuğunun yer sanatı(tektonik) öz yapı yüzeyini (strüktür) oluşturur. Dış güçler bu yüzeyiişler, değiştirir ve kendine özgü yer şekilleri doğururlar. Dağ oluşumuhareketleri iki yapı biçimi oluştururlar: Kıvrılma ve Kırılma.
1.Kıvrılma Ve Kırılma Dağları
Jeolojik devirler boyunca iç güçlerin oluşturdukları kabarıklar, yinejeolojik devirler boyunca yine dış güçler boyunca aşındırılırlar.Kabarıklıklar aşındırıla aşındırıla dalgalı bir düzlük durumuna gelir.Bu dalgalı düzlüğe, “Yontukdüz (Peneplen)” adı verilir. Yontula yontuladüzleşmiş arazi demektir. Tortullar derin deniz diplerindeki tortulanmaalanlarına (jeosenklinallerde) biriktirilirler. Bazen de yeryüzündekiçukurluklarda ve göl çanaklarında tortulanırlar. Yeniden aşındırma,taşıma ve biriktirmelerle çanaklar dolar.Yer yüzü çukurluğu düzleşir,deniz ya da gölün derinliği azalır. Kimi zaman deniz ya da gölün obölümü, bütünü ile dolarak karalaşır.
Tortullarla dolu olan bir tortulanma çanağı, dengesini yitirmiş vebirbirine yaklaşan iki yer kabuğu bölümü (şole) arasında kalacakolursa; sıkışır. Başka bir sözle, yan basınçlara uğrayınca hacmidaralır. İçindeki yumuşak tortullar daralan bu yere sığmayarak kıvrılırve su yüzüne çıkar. Bu olaya kıvrılma, oluşan dağlara da kıvrım dağlarıdenir.
Tortulanma çanaklarının su altında ya da yer yüzünde olma özelliğinegöre, kıvrılma iki biçimde gerçekleşir. Gerçek kıvrılma ve bükülme. Sualtı tortulanma çanaklarında da yan basınçların özelliğine göre,çeşitli kıvrılma biçimleri oluşur. Bunlar da genel olarak düzgünkıvrılma ve düzensiz kıvrılma diye iki grupta toplanır.
a-Düzgün Kıvrılma:
Tortulanma çanağının kenarlarına yapılan basınç eşit değerlerde ise,tabakalar düzgün olarak kıvrılır. Tabaka ya da kıvrım dağı kabarıklığıve çukurluğu oluşur. Kıvrım dağı ya da kıvrılmış tabakadaki kabarıklığa(kemerleşmeye) “Antiklinal”, çukurluğa (oluklaşmış) da “Senklinal”adları verilir.
b-Düzensiz Kıvrılmalar:
Tortulanma çanağının kenarlarına yapılan basınçlar eşit değerlerdedeğil ise, “Düzesiz” kıvrılma olur. Basıncın çok olduğu yandakitortullar, basıncın az olduğu yandaki tortulların üzerine eğilir,devrilir, biner ya da o tabakaların üzerine aşar. Basınç değerleriayrıcalık çok değilse, basıncın çok geldiği yandaki tabakalar azgeldiği yandaki tabakalara doğru eğilir ki, buna “Eğri Kıvrım” denir.Basınç ayrıcalığı çoğaldıkça, tabalar devrilir “Devrik Kıvrım”, birbiriüzerine biner “Binmiş Kıvrım”, biri diğeri üzerine aşar “Aşmış Kıvrım(Şaryajlı Kıvrılma)” biçimleri oluşur.
c-Bükülme (Fleksür):
Katı yer kabuğunun çukurluklarında birikmiş olan tortullar yanbasınçlarla etkilenirse, Herhangi bir yerinden bükülür. Bu olayabükülme, oluşan şekle bükülmüş tabakalar (fleksür) ve bükülme sonucuoluşan basamağa bükülme basmağı denir. Bükülmede tabakalar süreklidir.Tabakalarda kırılma yırtılma olmamıştır. Basınç etkisi ile tabakalarınbir bölümü aşağıda kalmış ve aralarındaki bir bölüm bükülmüştür. Biryörede büküklü yapı çok yer tutarsa, buraya büküklü yöre adı verilir.
Kıvrım bölgelerinde ve kıvrım dağlarında kıvrılma biçimlerinin hepsibir arada ve birbirinin içine girmiş olarak bulunur. l. JeolojikDevirde oluşan Kaledoniyen, Hersiniyen ve lll. Jeolojik Devirde oluşanAlp-Himalaya sistemlerine bağlı dağlar, kıvrım dağları olarakoluşmuşlardır. Ancak, zamanımız kıvrım dağları yalnız Alpin(Alp-Himalaya) oluşumlarına bağlıdır. İleride görülebileceği gibi,Kaledoniyen ve Hersiniyen oluşumları kıvrım dağları özelliğiniyitirerek, zamanımızın kırık dağları özelliğini kazanmışlardır. Gençkıvrım dağları olan Alpin sistem oluşumları, yeryüzünde Büyük Okyanus’uçevreleyecek biçimde ve büyük bir “H” harfi çizerek uzanır.
2.Kırılma Ve Kırık Dağları
Kıvrılma olayı yatay yönde yerkabuğu hareketleri sonucu oluşurken,kırılma olayı dikey yönlü hareketler sonucu oluşur. Ancak, kırılmanınolabilmesi için dikey yöndeki hareket yeterli değildir. Bu hareketleetkilenen tabakaların kıvrılamayacak kadar sert (berk, rijit) olmasıgereklidir. Eski yerkabuğu oluşumları bir yandan dış güçlerleaşındırılıp yontukdüz durumuna getirilirken, bir yandan da tabakalarıoluşturan taşlar, başkalaşma gibi etkenlerle, sertleşir. İşte,yontukdüz durumuna gelmiş ve sertleşmiş tabakalar dikey yönlübasınçların etkisinde kalınca, daha önce kıvrılıp sertleşerek kıvrılmaözelliğini yitirdiği için, yer yer kırılır, çöker ve yükselir. Bu olayakırılma ve kırılma sonucu oluşan dağlara da “Kırık Dağları” denir.Kırılmalarla oluşan yeryüzü çatlaklarına da “Fay” adı verilir.
Kırılmalarla kırık basamaklarında oluşur. Kırık basamakları databakaların bir bölümü kırık çizgisi boyunca yüksekte kalırken birbölümü alçakta kalır. Kırk çizgisi boyunca kayan tabaka bölümlerininher birine “kırığın kanadı” denir. Yüksekte kalana “yukarı giden”,alçakta kalana “alta giden” kanat adı verilir. Kırığın kanatlarıarasındaki basamak, “kırık basamağıdır”. İki kanat arasındaki yükseklikayrıcalığı bir kaç metreden, binlerce metreye kadar olabilir.Kırılmalara uğramış bir bölgede, kırık çizgileri ya birbirlerineparalel olarak ya da birbirlerini belirli açılarla kesecek biçimdeuzanırlar ve kırık ağları oluştururlar. Kırık basamaklarında, tabakalarsüreksizdir. Kırılma ve yırtılmalara uğramışlardır. Basamağın yukarıgiden yüzeyi, sürtünme etkisi ile, parlar. Buraya fay aynası denir.
Sertleşmiş yontukdüzler basınçlarla etkilenince, yeryüzü çatlaklarıboyunca üç durum oluşur:
a-Basınç etkisinde kalan tabakalar bütünü ile yükselir. Ancak, kimiyari çok, kimi yeri az yükselir. Kırılma ve kırık basamakları oluşur.
b-Basınç etkisi ile sert tabakalar bütünü ile alçalır. Ancak, kimi yeriçok, kimi yeri az çöker. Kırılma ve kırık basamakları oluşur.
c-Basınç etkisinde kalan sert tabakaların kimi teri yükselirken, kimiyeri çöker. Kırılma ve kırık basamakları oluşur.
Her üç durumda da kırıklarla çevrili yükseklikler ve çukurluklar doğar.Yerkabuğu çatlakları ile çevrili yüksekliklere “Horst”, çukurluklara“Graben (Çöküntü Hendeği)” adı verilir. Bir kırık bölgesinde ya dakırık dağlarında horst ve gabenler birbirini izler. Ancak, horst vegrabenler birbirine eşit genişlikte olabileceği gibi, geniş horstlardar grabenler ve dar horstlar geniş grabenler de oluşabilir.
Kırılma olayları genellikle sertleşmiş eski kütleler basınçlarauğrayınca oluşur. Zamanımızda, yeryüzünün ilk karaları olan kıtaçekirdekleri l. Jeolojik Devrin kaledoniyen ve hersiniyen oluşumlarıkırılmalara ve kırık dağlarına yer verirler. Çünkü bu oluşumlar öncekıvrılmışlar, aşınmışlar ve sertleşmişlerdir. Alpin hareketleri vetektonik hareketler sırasında yeniden basınç etkisinde kalınca, yer yerkırılmışlar, yükselmişler ve çökmüşlerdir. Kırk bölgeleri ve kırılmadağları günümüzde Atlas Okyanusu’nu çevreleyecek biçimde uzanırlar.Basınç etkisinin çok yeğin olması durumunda genç ve serleşmemişoluşumlar da kırılmalara yer verilebilir. Türkiye’nin batısındaki kırıkbölgeleri ve Kuzey Anadolu Çöküntü Hendeği gibi.
2.OVALAR
Akarsular tarafından derin olarak yarılmamış, üzerinde kabarıklarbulunmayan ve eğimi oldukça az olan düzlüklere “Ova” adı verilir. Budüzlüklerde akarsular, genellikle, salınımlar yaparak, yataklarıboyunca akarlar. Bafra, Sakarya, Konya, Büyük Menderes ovaları gibiovalar, bulundukları yerlere göre, ikiye ayrılırlar: çukur ovalar,yüksek ovalar.
1-Çukur Ovalar:
Deniz yüzeyinden olan yüksekliği az ovalara, çukur ova denir. Çukurovalar deniz kıyıları boyunca uzanırlar. Çukur ovaların denizdenyüksekliği en çok 500 m’ye değin olur. Çukurova, Sakarya, Antalya, EgeBölgesi ve Harran ovası gibi ovalar, birer çukur ovadır.
2-Yüksek Ova: Deniz yüzeyinden olan yüksekliği çok ovalara, yüksek ovadenir. Başka bir deyişle, deniz yüzeyinden olan yüksekliği 500 m’dençok ovalar, yüksek ova adını alır. Bunlar genellikle, iç bölgelerdebulunurlar. Konya, Doğubeyazıt, Muş ovaları gibi ovalar, yüksek ovadır.
Ovalarda da, diğer yeryüzü şekilleri gibi oluşum bakımından çeşitlilikgösterirler. Bu özellikler ile dört grupta toplanırlar:
1-Aşıntı (Yontulma) Ovaları: Aşınmalar sonucu oluşmuş ovalardır. Dışgüçler yontukdüz ve kabarıklıkları aşındırarak bu ovaları oluştururlar.
2-Çöküntü Ovaları:
Kırılma olayları sonucu oluşmuş ovalardır. Yerkabuğundaki kırılmalardansonra oluşan çöküntü hendekleri, dış güçlerin birikintileri ile dolarve düzleştirilirse, çöküntü ovaları oluşur. Batı Anadolu’daki Gediz,Bakırçay, Küçük ve Büyük Menderes, Hatay’ın Amik ovaları gibi.
3-Birikinti Ovaları:
Dış güçlerin taşıyıp getirdiği birikintilerle oluşmuş ovalardır.Genellikle, akarsu biriktirmesi ile oluşurlar. Birikinti konileri gibi.Akarsular taşıdıkları kum, çakıl, kil gibi dağınık maddeleri hızlarınınya azaldığı ya da bittiği yerde biriktirerek bu ovaları doğururlar.Buraları genellikle, yamaçların eteği, akarsuların genişleyen vaditabanları ve ağızlarına yakın olan bölümleridir.
4-Alüvyal Ovalar:
Akarsuların taşıdığı alüvyonların, deniz ve göl kıyılarında, sığyerleri de dolduracak biçimde biriktirilmesi ile oluşmuş ovalardır.Gel-git genliği az iç denizlere dökülen akarsular, taşıdıklarısürüntüleri döküldükleri göl ya da denizin kıyısında biriktirmeğebaşlarlar. Zamanla, bu birikinti kıyının sığ yerlerini de doldurarakgeniş düzlükler oluştururlar. Böylece oluşan ovalara, alüvyal ovalaradı verilir. Çukurova, Çarşamba ovaları gibi.
Konu: TÜrkİye’dekİ DaĞlarin Ve Ovalarin OluŞumu (Okunma sayısı 343 defa)
Ağustos 12, 2010, 02:34:54 ÖÖ
